“Dövlətçilik və ədəbiyyat: Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti”

Heydər Əliyev adı Azərbaycan tarixində yalnız siyasi lider kimi deyil, həm də milli-mədəni inkişafın strateji istiqamətlərini müəyyənləşdirən dövlət xadimi kimi xüsusi yer tutur. Onun fəaliyyəti dövründə dövlətçilik anlayışı yalnız idarəçilik sistemi ilə məhdudlaşmamış, eyni zamanda milli kimliyin, dilin və ədəbiyyatın qorunması və inkişafı ilə sıx bağlı olmuşdur. Bu baxımdan ədəbiyyat, Heydər Əliyev siyasətində ideoloji və mənəvi dayaqlardan biri kimi çıxış etmişdir. 

Ədəbiyyat hər bir xalqın tarixi yaddaşı, mənəvi dəyərlər toplusu və milli kimliyinin ifadə vasitəsidir. Heydər Əliyev bu həqiqəti dərindən anlayaraq ədəbiyyata yalnız mədəni sahə kimi deyil, dövlətçilik strategiyasının mühüm komponenti kimi yanaşmışdır. Onun rəhbərliyi dövründə Azərbaycan ədəbiyyatına göstərilən diqqət, əslində milli ideologiyanın formalaşdırılması və möhkəmləndirilməsi məqsədinə xidmət edirdi. Heydər Əliyev fenomenini yalnız siyasi liderlik çərçivəsində dəyərləndirmək onun çoxşaxəli fəaliyyətini tam əhatə etmir. Çünki onun dövlətçilik konsepsiyası təkcə siyasi və iqtisadi institutların qurulması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda milli-mədəni dəyərlərin qorunması və inkişafını da özündə ehtiva edir.

Bu kontekstdə ədəbiyyat xüsusi yer tutur. Ədəbiyyat bir xalqın yaddaşı, ruhu və kimliyinin ifadəsi kimi dövlətçilik ideologiyasının ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilir. Məhz bu baxımdan Heydər Əliyev dövründə Azərbaycan ədəbiyyatına münasibət, əslində, milli dövlət quruculuğunun dərin qatlarını anlamağa imkan verən mühüm bir istiqamət kimi çıxış edir. Tarix boyu ədəbiyyat və dövlətçilik anlayışları arasında sıx və qarşılıqlı təsir mövcud olmuşdur. Dövlətlər yalnız siyasi sərhədlərlə deyil, həm də mədəni sərhədlərlə möhkəmlənir. Bu mədəni sərhədlərin formalaşmasında isə ədəbiyyat əsas rol oynayır. Azərbaycan kimi zəngin ədəbi ənənələrə malik bir ölkədə bu məsələ daha da aktualdır. Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi klassiklərin yaratdığı möhtəşəm ədəbi irs əsrlər boyu xalqın milli şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bu irsin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi isə yalnız fərdi təşəbbüslərlə deyil, həm də dövlət səviyyəsində həyata keçirilən məqsədyönlü siyasət tələb edir.

Məhz bu nöqtədə Heydər Əliyevin mədəniyyət və ədəbiyyata yanaşması xüsusi diqqət çəkir. Onun rəhbərliyi dövründə ədəbiyyat sadəcə estetik zövqün ifadəsi kimi deyil, milli ideologiyanın formalaşdırılmasında, vətənpərvərlik hisslərinin gücləndirilməsində və ictimai şüurun istiqamətləndirilməsində mühüm vasitə kimi dəyərləndirilmişdir. Bu yanaşma, xüsusilə Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra daha aydın şəkildə özünü göstərmişdir. Çünki müstəqil dövlət quruculuğu prosesi yalnız siyasi institutların yaradılması ilə deyil, həm də milli özünüdərkin möhkəmləndirilməsi ilə paralel getməlidir və bu prosesdə ədəbiyyatın rolu əvəzsizdir.

Heydər Əliyev dövründə ədəbi mühitin formalaşması, yazıçı və şairlərin fəaliyyətinə yaradılan şərait, klassik irsin təbliği və müasir ədəbiyyatın inkişafına göstərilən dəstək, bütövlükdə dövlətçilik siyasətinin mədəni aspektlərini ortaya qoyur. Bu siyasət nəticəsində ədəbiyyat yalnız fərdi yaradıcılıq sahəsi olmaqdan çıxaraq, milli ideyanın daşıyıcısına çevrilmişdir. Ədəbiyyat və dövlətçilik arasında qarşılıqlı əlaqə daha sistemli və məqsədyönlü xarakter almışdır. İndiki dövrdə Heydər Əliyev dövründə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf istiqamətlərini, dövlət siyasəti ilə ədəbi mühit arasındakı qarşılıqlı əlaqəni və bu əlaqənin milli kimliyin formalaşmasındakı rolunu təhlil etmək olduqca böyük əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, həmin dövrdə həyata keçirilən mədəni siyasətin bu gün də davam edən təsirlərini araşdırmaq, ədəbiyyatın dövlətçilik kontekstində necə strateji əhəmiyyət kəsb etdiyini üzə çıxarmaq əsas hədəflərdən biridir. Heydər Əliyev klassik ədəbi irsin qorunmasına və təbliğinə xüsusi önəm verirdi. Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi dahi söz ustadlarının yubileylərinin dövlət səviyyəsində qeyd olunması, onların əsərlərinin nəşri və geniş oxucu kütləsinə çatdırılması bu siyasətin bariz nümunəsidir. Bu tədbirlər təkcə ədəbi hadisə deyil, həm də milli özünüdərk prosesinin mühüm mərhələsi kimi çıxış edirdi.

Müasir ədəbi mühitin inkişafı da Heydər Əliyev siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri olmuşdur. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi kimi yaradıcı qurumların fəaliyyəti genişləndirilmiş, yazıçı və şairlərə dövlət tərəfindən müxtəlif fəxri adlar, mükafatlar verilmişdir. Bu yanaşma ədəbiyyat adamlarının cəmiyyətdə nüfuzunu artırmaqla yanaşı, onların yaradıcılıq imkanlarının genişlənməsinə də şərait yaratmışdır. Heydər Əliyev dövründə ədəbiyyat həm də milli ideologiyanın daşıyıcısına çevrilmişdir. Xüsusilə müstəqillik illərində ədəbiyyat milli azadlıq, vətənpərvərlik və dövlətçilik ideyalarının təbliğində mühüm rol oynamışdır. Yazıçılar və şairlər cəmiyyətin ideoloji istiqamətinin formalaşmasında aktiv iştirak etmiş, onların əsərlərində milli birlik və dövlətə sədaqət mövzuları ön plana çıxmışdır.

Bu dövrün ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri də Azərbaycan dilinin inkişafına göstərilən diqqətdir. Ana dilinin dövlət dili kimi möhkəmləndirilməsi, onun ədəbi dil kimi zənginləşdirilməsi ədəbiyyatın inkişafına birbaşa təsir göstərmişdir. Ədəbiyyat dilin qorunması və inkişafında əsas vasitə kimi çıxış etmiş, bu isə milli kimliyin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir. Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti dövlətçilik ideyaları ilə sıx bağlı şəkildə formalaşmışdır. Bu dövrdə ədəbiyyat yalnız bədii yaradıcılıq sahəsi deyil, həm də milli ideologiyanın, tarixi yaddaşın və mənəvi dəyərlərin qorunub saxlanılması vasitəsi olmuşdur. Heydər Əliyevin ədəbiyyata verdiyi dəyər, əslində, onun milli dövlət quruculuğuna kompleks yanaşmasının tərkib hissəsi idi. Bu siyasətin nəticələri isə bu gün də Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında və milli kimliyin qorunmasında özünü aydın şəkildə göstərməkdədir. Heydər Əliyev dövründə formalaşan ədəbi mühitə nəzər saldıqda aydın şəkildə görünür ki, bu mərhələ Azərbaycan tarixində sadəcə mədəni inkişaf dövrü deyil, eyni zamanda dövlətçilik ideologiyasının dərinləşdirildiyi və möhkəmləndirildiyi bir mərhələ kimi xarakterizə olunur.

Bu dövrdə ədəbiyyatın funksiyası yalnız estetik dəyər yaratmaqla məhdudlaşmamış, o, milli yaddaşın qorunması, ictimai şüurun formalaşdırılması və dövlətçilik ideyalarının təbliği baxımından mühüm vasitəyə çevrilmişdir. Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi mədəniyyət siyasəti göstərdi ki, güclü dövlət yalnız iqtisadi və siyasi institutlar üzərində qurulmur; onun dayanıqlığı milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və inkişafı ilə birbaşa bağlıdır. Bu kontekstdə ədəbiyyat xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki ədəbiyyat xalqın keçmişini yaddaşda saxlayan, bu gününü dərk etməyə imkan verən və gələcəyinə istiqamət göstərən mənəvi körpü rolunu oynayır. Məhz bu səbəbdən Heydər Əliyev ədəbiyyata strateji sahə kimi yanaşmış, onun inkişafını dövlət siyasətinin ayrılmaz hissəsinə çevirmişdir. Heydər Əliyev dövründə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı və təbliği dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Bu siyasətin əsas məqsədi ədəbi irsi qorumaq, onu sistemli şəkildə tədqiq və təbliğ etmək, eyni zamanda milli kimliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət etmək idi.

Bu dövrdə klassik Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin yubileyləri geniş miqyasda dövlət səviyyəsində qeyd olunmuşdur. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Füzuli, İmadəddin Nəsimi və Xəqani Şirvani kimi böyük söz ustadlarının irsi geniş şəkildə araşdırılmış, onların yubileyləri elmi konfranslar, təntənəli tədbirlər və nəşrlərlə qeyd olunmuşdur. Bu tədbirlər ədəbiyyatın yalnız akademik deyil, həm də ideoloji və milli əhəmiyyətini ön plana çıxarmışdır. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığına da xüsusi diqqət yetirilmişdir. Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm və Mirzə İbrahimov kimi ədiblərin yubileyləri qeyd olunmuş, onların irsi yeni nəşrlərlə geniş oxucu kütləsinə çatdırılmışdır. Bu proses Azərbaycan ədəbiyyatının davamlı inkişaf xəttinin qorunmasına xidmət etmişdir. Dövlətin ədəbiyyata verdiyi dəyər təkcə yubileylərlə məhdudlaşmamış, həm də ədəbi şəxsiyyətlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə özünü göstərmişdir. Bir çox ədiblərin heykəlləri ucaldılmış, onların adları küçələrə, məktəblərə və mədəniyyət ocaqlarına verilmişdir. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Füzuli, Nəsimi və Səməd Vurğun kimi klassik və müasir ədiblərin abidələri bu siyasətin bariz nümunəsidir. Bütün bu tədbirlər Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və digər mədəni qurumların fəaliyyəti ilə paralel şəkildə həyata keçirilmiş, ədəbi mühitin canlanmasına və yazıçıların ictimai nüfuzunun artmasına şərait yaratmışdır. Bu dövrdə klassik ədəbi irsə verilən dəyər, Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi dahilərin irsinin dövlət səviyyəsində təbliği milli özünüdərkin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir. Bu siyasət yalnız keçmişə hörmət deyil, həm də gələcək üçün möhkəm mədəni təməl yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Klassik irsin qorunması ilə yanaşı, müasir ədəbiyyatın inkişafına göstərilən diqqət, yazıçı və şairlərin yaradıcılıq imkanlarının genişləndirilməsi, onların cəmiyyət həyatında fəal mövqe tutmasına şərait yaradılması ədəbi mühitin dinamik və məhsuldar olmasını təmin etmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi kimi qurumların fəaliyyəti bu dövrdə daha da güclənmiş, ədəbiyyat adamlarının sosial statusu yüksəlmiş, onların sözünün ictimai təsir gücü artmışdır. Nəticədə ədəbiyyat cəmiyyətin ideoloji istiqamətinin müəyyənləşdirilməsində mühüm amillərdən birinə çevrilmişdir. Yazıçılar yalnız müşahidəçi deyil, eyni zamanda milli ideyanın formalaşdırıcıları kimi çıxış etmişlər. Ana dilinin qorunması və inkişafı istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər ədəbiyyatın funksional imkanlarını daha da genişləndirmişdir.

Dil və ədəbiyyatın qarşılıqlı vəhdəti milli kimliyin əsas dayaqlarından biri kimi çıxış etmiş, bu sahədə atılan addımlar gələcək nəsillər üçün möhkəm mənəvi baza yaratmışdır. Ədəbiyyat vasitəsilə milli ruhun yaşadılması və ötürülməsi dövlətçilik ideyasının davamlılığını təmin edən əsas mexanizmlərdən birinə çevrilmişdir. Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti göstərir ki, dövlətçilik və ədəbiyyat bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır.

Bu dövrdə həyata keçirilən siyasət nəticəsində ədəbiyyat milli ideologiyanın daşıyıcısı kimi yeni məzmun və funksiyalar qazanmış, cəmiyyətin mənəvi həyatında daha fəal rol oynamağa başlamışdır. Bu yanaşma bu gün də aktuallığını qoruyur və müasir Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf istiqamətlərinə təsir göstərməkdə davam edir. Heydər Əliyevin ədəbiyyata verdiyi dəyər yalnız bir dövrün mədəni siyasəti kimi deyil, uzunmüddətli dövlətçilik strategiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Onun formalaşdırdığı yanaşma sübut edir ki, milli dövlətin gücü təkcə onun iqtisadi və siyasi potensialı ilə deyil, həm də onun ədəbi-mədəni irsinin zənginliyi və bu irsin qorunmasına göstərilən diqqətlə ölçülür. Bu baxımdan, Heydər Əliyev dövründə yaradılan ədəbi mühit Azərbaycan dövlətçiliyinin mənəvi dayaqlarını möhkəmləndirən əsas sütunlardan biri kimi tarixdə öz yerini tutmuşdur.

Həcər Atakişiyeva

“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi