Dünyanın ən böyük silah ixracatçılarının

Dünyada silah ticarəti sadəcə iqtisadi bir sahə deyil, eyni zamanda beynəlxalq münasibətlərin ən güclü alətlərindən biridir. 

Missiya.Az bu barədə araşdırma edib.

Müasir dövrdə hərbi texnologiyaların inkişafı, regional münaqişələrin artması və dövlətlərin təhlükəsizlik strategiyalarındakı dəyişikliklər silah bazarının strukturunu ciddi şəkildə formalaşdırır. Son beynəlxalq hesabatlar göstərir ki, silah ixracatında ABŞ liderliyini gücləndirərkən, idxalda Ukrayna yeni və mühüm bir oyunçuya çevrilmişdir. Bu proseslər həm regional, həm də qlobal miqyasda güc balansına birbaşa təsir göstərir.

Silah ixracatında açıq şəkildə liderlik edən ölkə ABŞ-dir. Bu ölkə dünya silah ixracının təxminən 42–43 faizini həyata keçirərək son dörd ildə öz üstünlüyünü daha da möhkəmləndirib. ABŞ-nin bu mövqeyi bir tərəfdən yüksək texnoloji silah istehsalına, digər tərəfdən isə NATO və müttəfiq dövlətlərlə bağladığı strateji müqavilələrə əsaslanır. Xüsusilə Ukrayna-Rusiya münaqişəsi, Yaxın Şərqdəki gərginlik və Asiya-Sakit okean regionundakı hərbi balans dəyişiklikləri ABŞ istehsalının genişlənməsinə təkan verib.

Fransa, son illərdə silah ixracatını 47 faizdən çox artıraraq ikinci ən böyük təchizatçı mövqeyinə yüksəlib. Fransa əsasən Yaxın Şərq, Hind okeanı hövzəsi və Afrika ölkələrinə yönəlmiş ixrac siyasəti həyata keçirir. Bu, həm iqtisadi gəlir, həm də Fransa diplomatiyasının təsir alətlərindən biri kimi çıxış edir.

Rusiya isə ənənəvi olaraq dünya silah bazarında güclü mövqeyə malik olsa da, son dövrdə 50 faizdən çox azalma ilə üçüncü sıraya geriləyib. Bu azalma əsasən Qərb sanksiyaları, istehsal resurslarının məhdudlaşması və müharibə nəticəsində prioritetlərin daxili bazara yönəlməsi ilə bağlıdır.

Çin və Almaniya beşlikdə digər mühüm oyunçular kimi qalır. Çin öz hərbi-sənaye kompleksini gücləndirsə də, ixrac siyasəti daha çox seçilmiş müttəfiqlərə və texnologiya transferinə yönəlib. Almaniya isə Avropa İttifaqı daxilində əsas istehsalçı və ixracatçı olaraq siyasi və iqtisadi nüfuzunu qoruyur.

İdxal bazarında isə son dörd ildə mühüm dəyişikliklər yaşanıb. Ukrayna, 2022-ci ildən etibarən başlayan münaqişə və müdafiə ehtiyaclarının kəskin artması səbəbindən silah idxalını 100 dəfəyə qədər artıraraq dünya üzrə birinci yerə yüksəlib. Bu, beynəlxalq yardım paketləri, ABŞ və Avropa ölkələrindən alınan hərbi texnika ilə sıx bağlıdır.

Hindistan uzun illərdir ki, ən böyük silah idxalçılarından biridir və bu mövqeyini qorumaqdadır. Hindistanın əsas məqsədi Pakistan və Çinlə geosiyasi balansı saxlamaq, eyni zamanda öz hərbi-sənaye kompleksini modernləşdirməkdir. Səudiyyə Ərəbistanı və Qatar kimi Yaxın Şərq ölkələri isə yüksək enerji gəlirlərini müdafiə sistemlərinə yönəldərək regionda strateji üstünlük qazanmağa çalışırlar. Avstraliya və Yaponiya da artan regional təhlükələr fonunda idxal həcmini artıran əsas oyunçular sırasındadır.

Çin, paradoksal olaraq, öz istehsal gücünü genişləndirdiyinə görə idxalda əvvəlki illərə nisbətən 64 faiz azalma göstərib və ilk onluqdan çıxıb. Bu, həm daxili hərbi istehsalın güclənməsi, həm də texnoloji müstəqillik strategiyası ilə əlaqədardır.

Regional dinamikalar və qlobal balansa gəldikdə Asiya və Okeaniya ölkələri ümumi idxalın 37 faizini təşkil edir ki, bu da regiondakı təhlükəsizlik dilemmasını əks etdirir. Yaxın Şərq 30 faizlə ikinci, Avropa isə 21 faizlə üçüncü sıradadır. Bu rəqəmlər göstərir ki, silah ticarəti daha çox münaqişə riskinin yüksək olduğu bölgələrdə cəmləşib.

Bundan əlavə, silah ixracı yalnız müdafiə deyil, həm də siyasi təsir vasitəsi kimi istifadə olunur. ABŞ və Fransa silah satışı ilə öz müttəfiqlərini möhkəmləndirir, Rusiya isə əvvəlki təsir dairəsini qorumaqda çətinlik çəkir. Çinin daha seçici və strateji yanaşması isə uzunmüddətli balans yaratmaq məqsədi daşıyır.

Qlobal silah bazarının gələcək dinamikası bir neçə əsas faktordan asılı olacaq: regionlarda geosiyasi gərginliklərin səviyyəsi, yeni texnologiyaların (hipersəs raketləri, süni intellekt əsaslı müdafiə sistemləri) yayılması və dövlətlərin öz hərbi-sənaye komplekslərinə sərmayə strategiyaları. ABŞ-nin liderliyi hələ ki, sarsılmaz görünür, lakin Fransa və Asiya regionundakı güclər gələcəkdə bu balansı qismən dəyişdirə bilər.

İlahə Qənbərli
Missiya.Az