Erməni lobbisi ABŞ Konqresində revanşa hazırlaşır

Vaşinqtonda siyasi qüvvələr nisbəti dəyişib və Azərbaycan üçün bu, Amerika seçkilərinin nəticələrini əks etdirən adi statistik göstərici deyil. Noyabrın 3-də keçirilmiş aralıq seçkilərinin nəticələri erməni lobbisinin Kapitoli təpəsində Azərbaycana qarşı yeni siyasi hücuma keçməsi üçün əlverişli şərait yaradır. Söhbət bir neçə konqresmenin gurultulu bəyanatından getmir. Məsələ anti-Azərbaycan mövqeyinin qanunvericilik təşəbbüslərinə, büdcə məhdudiyyətlərinə və Ağ Evə qarşı davamlı təzyiq mexanizminə çevrilməsi ehtimalıdır.

Demokratlar Konqresin hər iki palatasında çoxluq əldə ediblər. Amerikanın daxili siyasəti baxımından bu, qanunverici hakimiyyət üzərində nəzarətin dəyişməsi deməkdir. Cənubi Qafqaz üçün isə ABŞ-ın xarici siyasətinə təsir imkanlarının yenidən bölüşdürülməsidir. Prezidentə müxalif olan partiya parlament komitələrinə, dinləmələrə və büdcə mexanizmlərinə nəzarəti ələ keçirdikdə, hətta administrasiyanın qərarları da siyasi hücumlardan sığortalanmır.

Erməni lobbi təşkilatları seçkilərin nəticələrindən artıq məmnunluqlarını gizlətmirlər. Amerika Erməni Milli Komitəsinin məlumatına əsasən, onun dəstəklədiyi yeddi namizədin hamısı Senata seçilib. Nümayəndələr Palatasına seçkilərdə isə nəticələri dəqiqləşmiş dairələrdə təşkilatın dəstəklədiyi 55 namizəddən 50-si qalib gəlib. Bu, növbəti qətnamə ərəfəsində qəfil fəallaşan deyil, illərlə sistemli şəkildə fəaliyyət göstərən siyasi şəbəkənin effektivliyini nümayiş etdirir.

Senat seçkilərinin nəticələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əvvəllər Nümayəndələr Palatasının erməni qrupunda təmsil olunmuş Kris Pappas Nyu-Hempşir ştatından senator seçilib. Respublikaçı Kevin Hern də Senata keçib. Miçiqanda seçkiləri Əbdül əl Səid qazanıb. O, seçki kampaniyası zamanı ABŞ-ın Azərbaycana hərbi yardımını açıq şəkildə tənqid edirdi. Ed Marki və Kori Buker yenidən seçiliblər, Şerrod Braun isə Senata qayıdır. Bu siyasətçilər eyni proqram əsasında fəaliyyət göstərən vahid blok təşkil etməsələr də, erməni məsələlərində onların mövqelərinin uzlaşdırılması tamamilə mümkündür.

Nümayəndələr Palatasında Frenk Pallone, Bred Şerman və Qas Bilirakis kimi siyasətçilər mövqelərini qoruyurlar. Azərbaycan diplomatiyası onların təşəbbüslərinə çoxdan bələddir. Erməni qrupunun üzvlərinin sayı hələ əvvəlki çağırışda yüz nəfəri keçmişdi. Yeni Konqresdə qrupun yekun tərkibi hələ formalaşdığından onun sayının artıq artdığını qəti şəkildə söyləmək tezdir. Lakin Senatda ermənipərəst siyasətçilərin imkanlarının genişlənməsi və demokratların komitələr üzərində nəzarəti ələ keçirməsi ciddi siyasi dəyişiklikdir.

Əsas təhlükə 907-ci düzəlişin yenidən ABŞ-Azərbaycan münasibətlərinin gündəminə qaytarılmasıdır.

1992-ci ildə "Azadlığa Dəstək Aktı" çərçivəsində qəbul edilmiş bu düzəliş ABŞ-ın Azərbaycan hökumətinə müəyyən yardım formalarını məhdudlaşdırdı. Bu, erməni lobbisinin Amerika federal qanunvericiliyində birtərəfli siyasi yanaşmanı təsbit etdirməyə nail olduğu dövrün mirasıdır.

2001-ci ildən sonra ABŞ prezidentlərinə müəyyən şərtlər daxilində həmin məhdudiyyətlərin tətbiqini müvəqqəti dayandırmaq səlahiyyəti verildi. Donald Tramp 2025-ci ilin avqustunda bu mexanizmdən istifadə etdi. Müvafiq qərarın qüvvəsi 2026-cı ildə də uzadıldı.

Lakin məhdudiyyətin müvəqqəti dayandırılması qanunun ləğvi demək deyil.

907-ci düzəliş hüquqi təzyiq vasitəsi kimi qalır. Yeni Konqres onu yenidən siyasi mübarizənin alətinə çevirə bilər: administrasiyadan izahat tələb etmək, dinləmələr keçirmək, hərbi əməkdaşlığı mübahisələndirmək və maliyyələşdirməni siyasi şərtlərlə əlaqələndirmək imkanları mövcuddur.

Yeni çoxluq komitə iclaslarının gündəliyini müəyyənləşdirmək, şahidləri dinləmələrə çağırmaq, icra hakimiyyətindən hesabatlar tələb etmək və büdcə sənədlərinə siyasi şərtlər daxil etmək imkanına sahib olacaq.

Məhz bu yolla hətta sonadək qəbul edilməyən qanunvericilik təşəbbüsü belə dövlətə qarşı işləyə bilir. Əvvəlcə mənfi informasiya mühiti formalaşdırılır, sonra ittiham xarakterli siyasi tezislər dövriyyəyə buraxılır, nəticədə dövlət rəsmiləri davamlı şəkildə öz mövqelərini müdafiə etməyə məcbur qalırlar.

Bəzən bir qrup konqresmenin düzgün hazırlanmış məktubu əvvəllər ikitərəfli münasibətlərin ikinci dərəcəli məsələsi sayılan mövzunun dövlət katibinin masasına çıxarılması üçün kifayət edir.

Bunu zərərsiz parlament fəallığı adlandırmaq Vaşinqton siyasətinin gerçək mexanizmlərinə göz yummaq deməkdir.

İnsan hüquqlarının müdafiəsi şüarı altında sanksiya gündəminin genişləndirilməsinə cəhdlər də istisna deyil. Qarabağ, məhkəmə prosesləri, Bakının Ankara ilə münasibətləri, regional kommunikasiyalar və Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutu layihəsi yeni siyasi kampaniyaların hədəfinə çevrilə bilər.

Belə şəraitdə konkret qərar ətrafında yaranmış mübahisə asanlıqla Azərbaycana qarşı genişmiqyaslı siyasi təzyiq kampaniyasına çevrilə bilər.

907-ci düzəlişin sülhyaratma vasitəsi kimi təqdim edilməsinə cəhd göstərilməsi isə xüsusi riyakarlıq olardı.

Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü bərpa edib. Bakı və İrəvan 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda sülh sazişini paraflayıblar. Region münaqişədən normallaşma mərhələsinə keçərkən, məhz münaqişə dövründə tətbiq edilmiş məhdudiyyətləri yenidən canlandırmaq keçmişin siyasi gündəmindən yapışmaq deməkdir.

Amerikada seçicilərin siyasi mövqeyinin dəyişməsinin müəyyən səbəbləri ölkənin daxili problemləri ilə bağlıdır. Yaşayış xərclərinin artması, İranla müharibənin nəticələri və siyasi kommunikasiya sahəsində buraxılmış səhvlər respublikaçıların mövqelərinə mənfi təsir göstərdi. Vitse-prezident Cey Di Vens də müharibənin məğlubiyyətin əsas səbəblərindən biri olduğunu etiraf edib.

Lakin Bakı üçün Vaşinqtonda buraxılmış səhvlərin təhlilindən daha vacib məsələ yaranmış siyasi vəziyyətdən mütəşəkkil təsir qruplarının necə istifadə edəcəyidir.

Və burada illüziyalara qapılmaq olmaz.

Erməni lobbisi Amerikanın bütün siyasətini müəyyənləşdirmir. Konqres Dövlət Departamenti deyil. Erməni təşəbbüslərinin dəstəklənməsi də avtomatik olaraq Azərbaycana düşmən münasibət bəslənilməsi anlamına gəlmir.

Respublikaçılar arasında da ermənipərəst siyasətçilər var. Demokratların sırasında isə Bakı ilə əməkdaşlığa hazır olan şəxslər mövcuddur.

Məhz buna görə siyasi münasibətləri yalnız partiya mənsubiyyəti əsasında qiymətləndirmək və ABŞ prezidenti ilə yaxşı əlaqələrə arxayınlaşmaq təhlükəlidir.

Azərbaycan hər iki palata ilə fəal, peşəkar və sistemli iş aparmalıdır.

Profil komitələrinin rəhbərləri, yeni senatorlar, biznes birlikləri və ekspert dairələri ilə əlaqələr gücləndirilməlidir. İqtisadi layihələrin, enerji əməkdaşlığının, nəqliyyat bağlantılarının və regional təhlükəsizliyin Vaşinqtonda real müdafiəçiləri olmalıdır.

Konqresmenlərin aparatları ilə davamlı təmaslar qurulmalı, qətnamə layihələrinə vaxtında reaksiya verilməli, sülh prosesinin hüquqi aspektləri izah edilməli və hər bir ştatın konkret maraqları dərindən öyrənilməlidir.

Amerikalı konqresmeni ədalət haqqında ümumi mülahizələrlə deyil, əməkdaşlığın onun seçicilərinə verəcəyi konkret faydalarla inandırmaq mümkündür.

Azərbaycanın əlində kifayət qədər ciddi arqumentlər var: tranzit imkanları, enerji təhlükəsizliyi, investisiyalar və Cənubi Qafqazda sabitlik.

Lakin ünvanına sistemli şəkildə çatdırılmayan arqument Amerika siyasətində, əslində, mövcud deyil.

Yeni Konqres hələ fəaliyyətə başlamayıb, lakin gələcək siyasi qarşıdurmanın əsas istiqamətləri artıq görünür.

907-ci düzəliş, Azərbaycana yardım, regional kommunikasiyalar və siyasi təzyiq mexanizmləri yenidən sövdələşmə predmetinə çevrilə bilər.

Elçin Alıoğlu 

Milli.Az