Ət bazarında monopoliya? Artıq karantinin mənası yoxdur

Bu ilin yanvar-avqust aylarında Azərbaycan 373,4 min ABŞ dolları dəyərində 106,52 ton qoyun əti idxal edib.

Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları əsasında aparılan hesablamalara əsasən, bu, 2024-cü ilin eyni dövrünün göstəricisindən dəyər ifadəsində 35 %, kəmiyyət olaraq  24 % azdır. Hesabat dövründə Azərbaycan Monqolustandan 349,72 min ABŞ dolları dəyərində (bir il əvvəlki göstəricidən 38 % az) 87,43 ton (-38 %), Rusiyadan 18,65 min ABŞ dolları dəyərində (+1 865 dəfə) 18,92 ton (+1 892 dəfə), Yeni Zelandiyadan 4,49 min ABŞ dolları dəyərində (+5,4 %) 0,14 ton (-26 %) və Avstraliyadan 0,53 min ABŞ dolları dəyərində (-62 %) 0,03 ton (-40 %) məhsul alıb. 2024-cü ildə Azərbaycana idxal edilmiş 453 ton qoyun ətinin 99,3 %-i Monqolustanın payına düşüb.

Qeyd edək ki, hazırda ölkədə heyvan bazarları bağlanıb. Məlum vəziyyətlə bağlı AQTA-nın yaydığı açıqlamada qeyd edilib ki, mövsümi amillərdən asılı olaraq müxtəlif xəstəlik törədicilərinin yayılması riski region ölkələri, o cümlədən Azərbaycan üçün real təhlükə yaradır:

“Heyvan bazarlarında müxtəlif mənşəli heyvanların bir yerdə saxlanması, satış və daşınma prosesləri infeksiya törədicilərinin yayılmasına, ölkə ərazisində xəstəliklərin baş vermə riskinin artmasına səbəb ola bilər. Epizootik sabitliyin və bioloji təhlükəsizliyin qorunması, zoonoz və xüsusi təhlükəli xəstəliklərin yayılmasının qarşısının alınması məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi tərəfindən bir sıra zəruri tədbirlər görülməkdədir. Sağlamlaşdırma tədbirləri yekunlaşdıqdan sonra bazarların fəaliyyəti bərpa olunacaq”.

Bir sıra ölkələrdən ət idxalı, yerlərdə isə ət satışının qadağan edilməsi nəyin göstəricisidir? 

Məsələ ilə bağlı iqtisadçı-ekspert Akif Nəsirli “Cebheinfo.az”-a bildirib ki, indiki şərait ət bazarını monopoliyaya almaq üçün fürsət yaradır:

“Dabaq xəstəliyinin yayılması ət bazarında müəyyən dalğalanmalara səbəb olur. Bir tərəfdən ət bazarında qıtlıq yaranır, qiymət bahalaşır.  Digər tərəfdən isə müştərilər azalır, qorxurlar ki, dabaq xəstəliyinə yoluxmuş heyvanın ətini satarlar. Əksəriyyət qida üçün toyuq, balıq kimi məhsullara üstünlük verir.  Çalışırlar ki, qoyun, mal əti almasınlar. Bazara çıxış azalır, digər tərəfdən isə ət istehsalçıları, heyvandarlıqla məşğul olan fermerlər çox ciddi şəkildə müştəri itirirlər. Yəni belə bir vəziyyətdə ölkədə heyvandarlıqla məşğul olan fermerlərin fəaliyyətinə çox ciddi zərbə dəyir. Belə bir şəraitdə hansısa bir sahibkar bu sahədə monopoliyaya cəhd göstərə bilər.

Azərbaycanda ət bazarında monopoliya yaratmaq o qədər də asan iş deyil. Kimə gedib demək olar ki, sən heyvan saxlama? Əhalinin də məşğulluq səviyyəsi aşağıdır. Kəndlərdə örüş yeri olmasa da, kəndlərdə çıxış yolu kimi qapalı şəraitdə heyvan bəsləyir, bazara çıxarır, onunla dolanır. Bütün Aran rayonlarında, şəhərlərdə qapalı şəraitdə ferma qurublar. Ağcabədi, Beyləqan, Biləsuvar, Cəlilabad, İmişli, Ağdam,  Bərdə, Yevlaxda şəhərin mərkəzində  10 sot torpağı olan vətəndaş gedib 20 dana alıb gətirir və bəsləyib, satır. Ona görə də inhisarçılıq istehsal prosesində deyil,  satış üzərində monopoliya isə artıq qurulub.  Bakı, Gəncə kimi böyük şəhərlərdə ət satışı hazırda tam şəkildə inhisardadır. Əgər Bakıda, digər böyük şəhərlərdə ət satışının inhisarı olmasaydı, ətin qiyməti bu qədər "kəlləçarxa" qalxmazdı. Yəni ət rayondan gəlib piştaxtaya çıxana qədər  bir neçə əldən keçir.

Sahibkar heyvanı bazara çıxardıqda, orada bir qrup  onları alır, Bakıya gətirir. Bir qrup da ondan alıb bazarda kəsib satır. Yəni ət alıcıya çatana qədər üç əldən keçir. Həmin üç proses zamanı da onun üzərinə əlavə dəyər gəlir. Beləliklə də ət bahalaşır. Ancaq hökumət şərait yaratsa, məsələn, Beyləqanda  heyvan saxlayan sahibkar birbaşa Bakıda satış həyata keçirmək imkanı qazansa, onda 20-30 faiz ucuz satacaq. Bu da əhalinin xeyrinə olardı. Ət bazarında inhisarçılıq məsələsi artıq həll olunduğu üçün bundan sonrakı inhisarçılığı reallaşdırmaq çətin məsələdir.Ona görə də inanmıram indiki şərait inhisarçılıqla bağlıdır”.

Ekspertin sözlərinə görə, sadəcə olaraq dabaq çox sürətlə yayılan xəstəlikdir:

“Hökumət də tədbirləri gecikdirdi. Peyvəndləməni zəif apardılar. İnkubasiya dövrünün intensivliyi oktyabr ayının 10-da pik həddə çatmışdı. Ancaq ondan 15 gün sonra qadağa qoyuldu. Bu, o deməkdir ki, hazırda dabaq xəstəliyinin inkubasiya dövrü keçib. Artıq yayılma zənciri qırılıb vı qadağaların  tətbiq edilməsinin heç bir mənası yoxdur. Heyvan xəstəliyi 1 həftə, 10 gün yaya bilir. Ondan sonra ya heyvan ölür, ya da o daxildəki virusu məhv edir.

Ona görə də bu proseslər mənasızdır və fermerlərə ziyan vuracaq. Ölkənin kənd təsərrüfatı sahəsinə nəzarət zəifdir.  Sadəcə olaraq protokol tərtib edirlər ki, dabaq xəstəliyi yayılıbsa, karantin eln olunmalıdır. Nazirlikdə, Baytarlıq Xidmətində, AQTA-da rəhbərlik qərar verir ki, ayın 25- də elan olunsun. Bu doğru deyil. Şəraitə baxmaq lazımdır. Karantini  yayılmanın  şiddətlənmə dövründə etmək lazımdır ki, yayılma zənciri qırılsın. İndi o zəncir təbii şəkildə qırılıb. Bundan sonra karantinin mənası yoxdur. Atalar sözü var: “Daldan atılan daş, topuğa dəyər””.

Nigar Abdullayeva
“Cebheinfo.az”

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin