Fermerlər təhlükədə: iqlim onları hədələyir

BMT xəbərdarlıq edir ki, dünya ərzaq sistemləri həddindən artıq istilər səbəbindən iflasa uğrayıb. Ümumilikdə isti bölgələrdə şiddətli isti dalğaları fermerləri çöldə işləyə bilməməyə vadar edir, bu da məhsuldarlığı aşağı salır. Babelə mal-qara ölüm nisbətlərinin artacağı gözlənilir.

Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) və Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı (ÜMT) tərəfindən birgə yazılmış böyük bir hesabatda mütəxəssislər bəzi ərazilərdə ərzaq təchizatının quruda və dənizdə getdikcə daha çox yayılan və şiddətli isti dalğalar səbəbindən iflasa uğrayıb.

"The Guardian" yazır ki, fermerlər ilin 250 gününə qədər - vaxtın üçdə ikisindən çoxunda - Hindistan və Cənubi Asiyanın böyük bir hissəsi, tropik Saharaaltı Afrika və Mərkəzi və Cənubi Amerikanın bəzi yerləri də daxil olmaqla onsuz da isti bölgələrdə təhlükəsiz işləməyi qeyri-mümkün hesab edə bilərlər.

Tədqiqatlar göstərir ki, qlobal ərzaq böhranı isti dalğalar bitkilərə zərər verdikcə daha da pisləşəcək. Mal-qara artıq ölüm nisbətlərində artım yaşayır, çünki təxminən 25C-də adi növlər üçün istilik stressi başlayır. Həddindən artıq istilik süd verən inəklərin məhsuldarlığını və südün yağ və zülal tərkibini azaldır. Donuzlar və toyuqlar tərləyə bilmədikləri üçün və temperatur artdıqca həzm sisteminin pozulması, orqan çatışmazlığı və ürək-damar şoku ilə üzləşirlər.

Əksər kənd təsərrüfatı bitkiləri üçün məhsuldarlıq 30C-dən yuxarı temperaturda azalmağa başlayır, zədələnməyə hüceyrə divarlarının zəifləməsi və toksinlərin istehsalı daxildir. Bəzi ərazilərdə qarğıdalı məhsuldarlığı təxminən 10% azalıb. Buğda təxminən eyni dərəcədə azalıb və temperatur sənayeləşmədən əvvəlki səviyyələrdən 1,5C-dən çox artdıqca daha da azalacağı proqnozlaşdırılır.

Okean isti dalğaları da balıqları öldürür, çünki istilik suda həll olmuş oksigen səviyyəsini azaldır və bu da populyasiyaların kütləvi şəkildə azalmasına səbəb olur. Çərşənbə günü dərc olunan hesabata görə, isti dalğalar tez-tez proqnozlaşdırıla bildiyindən, fermerləri xəbərdar etmək üçün daha çox iş görülə bilər. Ekstremal hava şəraiti gözlənildikdə fermerləri xəbərdar etmək üçün hava proqnozları və mobil telefon rabitəsindən istifadə edilə bilər.

Dünya Resursları İnstitutunun kənd təsərrüfatı təşəbbüsləri direktoru Riçard Ueyt, fermerlərə ekstremal hava şəraitini proqnozlaşdırmaq və onlardan qorunmaq üçün alətlər, biliklər və erkən xəbərdarlıqlar verməklə artan temperaturlara uyğunlaşmağa başlamağın vacib olduğunu deyir.

"Uyğunlaşma olmadan, ekstremal istilik məhsul və heyvandarlıq məhsuldarlığını azaldacaq, qida istehsalını davam etdirmək üçün daha çox torpaq sahəsini kənd təsərrüfatına məcbur edəcək. Bu, torpaq istifadəsinin dəyişməsindən yaranan tullantıların daha da artmasına səbəb olacaq ki, bu da öz növbəsində kənd təsərrüfatına iqlim təsirlərini daha da pisləşdirəcək", - deyə o bildirib.

Kiçik fermerlər, qida və torpaq işçilərinin qlobal təşkilatı olan "La Via Campesina"nın baş koordinatoru Morqan Odi, açıq havada işləyən insanların həyatının getdikcə daha çox təhlükə altında olduğunu söylədi. “Fermerlər, kənd təsərrüfatı işçiləri və kiçik balıqçılar - xüsusən də aralarında qadınlar və yaşlılar - gündəlik dolanışığı tarlalarda, çaylarda və okeanlarda işləməkdən asılı olanlar, həddindən artıq istiyə çox həssasdırlar ki, bu da onların sağlamlığını və həyatını təhlükəyə atır. Bu ekstremal hava hadisələri əsasən çoxlu miqdarda istixana qazı buraxan sənaye monokulturaları və heyvandarlıq sistemləri tərəfindən idarə olunur”, - deyə o bildirib.

Odi bu cür işçilərə ekstremal hava şəraitindən yaranan itkilərə görə kompensasiya, borcların aradan qaldırılması və adaptiv tədbirlərə dövlət investisiyalarının qoyulması, eləcə də tarlalarda və qayıqlarda çalışan işçilərin yüksək temperatura məruz qalma müddətini məhdudlaşdıran və işəgötürənləri kölgə, istirahət və su təmin etməyə məcbur edən işçi təhlükəsizliyi qaydaları tələb edir. Uzunmüddətli perspektivdə o, intensiv əkinçiliyin daha təbiətə uyğun metodlarla əvəz edilməsinə çağırır.

Müasir sənayeləşmiş qida sistemləri yüksək ixtisaslaşmış sistemlərə əsaslanır. Vermontdakı Middlebury Kollecinin qida tədqiqatları üzrə professoru və hesabatla əlaqəsi olmayan IPES-Food beyin mərkəzinin eksperti Molly Andersonun sözlərinə görə, xüsusilə qidalanma onları olduqca həssas edir və həddindən artıq istilər kimi fövqaladə vəziyyətlərin öhdəsindən gəlmək qabiliyyətini azaldır.

Anderson eksterimal vəziyyətlərə daha yaxşı tab gətirmək üçün daha müxtəlif qida sisteminin inkişaf etdirilməsinə və fermaları ağaclardan, kölgədən və bitki və heyvan qarışıqlarından məhrum edən intensiv kənd təsərrüfatındakı tendensiyaların dəyişdirilməsini vacib bilir. O bildiri ki, qalıq yanacaqlarla mübarizə aparmaqla iqlim dəyişikliyinin sürətlənməsinin qarşısını nisbətən almaq olar.

Ümumiyyətlə, iqlim dəyişikliyinin bizə təsir etməyəcəyini düşünən hər kəs yenidən düşünməlidir. Qlobal iqlim bütün dünya ölkələrini və bütün dünya sakinlərini narahat edən məsələdir və dolayısı ilə həlli də birlikdə mümkündür.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb