Fizika dünyasında həyəcan yaradan kəşf: 30 illik itmiş formul tapıldı

Avstriya və Almaniyadan olan nəzəri fiziklərdən ibarət tədqiqat qrupu, uzun illərdir itmiş hesab edilən riyazi formulun həllinə yaxınlaşdıqlarını açıqlayıb. Bu formul, ulduz partlamaları olmadan da qara dəliklərin yarana biləcəyini iddia edən alternativ nəzəriyyəni izah edir.

"Ölkə.az" xəbər verir ki, araşdırma "Physical Review Letters” jurnalında dərc olunub və hələlik birbaşa müşahidə ilə təsdiqlənməsə də, erkən kainatın strukturu ilə bağlı yeni nəzəri qapılar açır.

Klassik yanaşmaya görə qara dəliklər adətən böyük kütləli ulduzların supernova partlayışı nəticəsində yaranır. Lakin yeni modelə görə, müəyyən şərtlər altında məkan-zaman toxuması öz-özünə "kritik çökmə” adlanan prosesə girə bilər və bu, kiçik miqyaslı qara dəliklərin yaranmasına səbəb ola bilər.

Bu ideyanın əsası 1993-cü ildə kanadalı fizik Matthew Choptuik tərəfindən aparılan simulyasiyalara dayanır. O dövrdə aparılan hesablamalar göstərmişdi ki, məkan-zaman müəyyən həddə çatdıqda özünü təkrarlayan mürəkkəb bir struktur formalaşdırır. Lakin bu fenomen uzun müddət tam riyazi çərçivəyə salına bilməmişdi.

Suyun buza çevrilməsi kimi: qeyri-sabit tarazlıq

Tədqiqatçılar bu prosesi suyun donması ilə müqayisə edirlər. Temperatur kritik həddə çatdıqda su molekulları ani şəkildə nizamlı struktura keçir və buz əmələ gəlir. Eyni şəkildə, məkan-zaman da kritik enerji həddində ya dağılır, ya da sıxılıb çökmə nəticəsində qara dəliyə çevrilir.

Alimlər bu prosesi təsvir etmək üçün çoxölçülü riyazi model hazırlayıblar və zamanla dəyişən vahid funksiya üzərindən sistemin davranışını izah etməyə çalışıblar. Bu yanaşma, uzun müddətdir "həll olunmaz” hesab edilən nəzəri boşluğu doldura bilər.

Vyana Texniki Universitetindən tədqiqatçılar bildirirlər ki, bu formul gələcəkdə daha dəqiq modellərlə inkişaf etdirilə bilər və hətta müşahidə astrofizikası ilə birləşdirilərsə, qara dəliklərin yaranma mexanizmi barədə anlayışımızı kökündən dəyişdirə bilər.

Hazırda bu nəticələr yalnız nəzəri çərçivədə qalır. Lakin əgər gələcək müşahidələr bu modeli dəstəkləsə, qara dəliklərin yaranmasına dair mövcud klassik baxış ciddi şəkildə yenidən nəzərdən keçirilə bilər.(Qaynarinfo)