Fransızların 1922 ci il neft planı: Niyə ilk hədəf Ərzurum idi?

Osmanlı arxivlərində aparılan yeni araşdırma Şərqi Anadolunun enerji tarixinə fərqli baxış qazandırıb. AzPost xəbər verir ki, Türkiyə Dil və Ədəbiyyat Dərnəyi Erzurum şöbəsinin idarə heyətinin üzvü, araşdırmaçı-yazar Taner Özdemirin üzə çıxardığı sənəd, böyük dövlətlərin yüz ildən artıq əvvəl Erzurumun yeraltı sərvətlərinə ciddi maraq göstərdiyini ortaya qoyur.

11 mart 1922-ci ilə aid arxiv sənədində Fransaya məxsus “Omnium” adlı neft şirkətinin xüsusi heyət göndərərək geniş bir ərazidə neft axtarışları aparmaq üçün Osmanlı hökumətindən rəsmi icazə istədiyi qeyd olunur. Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, araşdırma aparılması planlaşdırılan bölgələr sırasında Erzurum birinci yerdə göstərilir. Siyahıya həmçinin Erzincan, Van, Bitlis, Siirt və Zaho da daxil edilib. Bu fakt, beynəlxalq enerji şirkətlərinin hələ XX əsrin əvvəllərində Erzurumun geoloji potensialını diqqətlə izlədiyini göstərir.

Araşdırmaçı Taner Özdemir bildirir ki, bu sənəd Erzurumun təkcə hərbi və strateji baxımdan deyil, həm də erkən dövr beynəlxalq neft rəqabətində mühüm mövqe tutduğunu sübut edir. Onun sözlərinə görə, 1922-ci ilin mürəkkəb siyasi şəraitinə baxmayaraq, bölgənin neft baxımından hədəf seçilməsi Erzurumun yeraltı strukturlarının xarici güclər tərəfindən yaxşı tanındığını göstərir.

Özdemir qeyd edir ki, fransız sənədləri İngiltərənin Şərqi Anadoluda apardığı geoloji araşdırmalarla da üst-üstə düşür. İngilis mütəxəssislər Musul neft yataqlarını qidalandıran yeraltı damarların şimalda bir mənbəyə bağlandığını, bu xəttin isə Erzurumdan başladığını hesabatlarında vurğulayıblar. Bu yanaşma İngiltərənin Musul üzərindəki strateji planlarının arxasında Erzurumun geoloji mövqeyinin dayandığını göstərir.

Araşdırmalara görə, Erzurumun neft potensialı ilə bağlı ən diqqətçəkən dövr 1930-cu illərə təsadüf edir. Həmin illərdə türk mühəndislər Musul neftinin formalaşma xətlərini təhlil edən geniş tədqiqat hazırlayıb. Bu araşdırma təkcə Türkiyədə deyil, beynəlxalq mediada da rezonans doğurub və Misirin nüfuzlu “Əl-Əhram” qəzeti tərəfindən dərc edilib. Məqalədə “Musul neftlərinin əsas mənbəyi Erzurumdur” fikri xüsusi vurğulanıb.

Özdemir əlavə edir ki, Erzurum Rusiyanın da diqqət mərkəzində olub. Çar Rusiyası dövründə rus geoloqlar bölgədə süxur formalaşmalarını tədqiq edib, neft əlamətləri olan sahələri xəritələşdiriblər. Sovet dövründə də bu araşdırmalar davam etdirilərək Erzurum strateji enerji zonası kimi qeydə alınıb.

Bütün bu faktlar göstərir ki, Erzurumun enerji tarixi uzun illər kölgədə qalıb. Fransızların 1922-ci il planları, ingilis və rus geoloji hesabatları, eləcə də türk mühəndislərin beynəlxalq səviyyədə tanınan araşdırmaları eyni nöqtədə birləşir: Erzurum beynəlxalq neft maraqlarının diqqətindən kənarda qalmış, lakin son dərəcə mühüm bir mərkəzdir. Bu gün enerji siyasətlərinin yenidən formalaşdığı bir dövrdə, Erzurumun yüzillik qeydləri yeni müzakirələrin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.

AzPost.az

Paylaş