G20 də diplomatik böhran: Bu hadisənin arxasında...

ABŞ-nin Atlanta şəhərində keçirilən G20 xarici işlər nazirlərinin toplantısı (30-31 oktyabr) beynəlxalq münasibətlərdə mövcud olan ciddi fikir ayrılıqlarını bir daha üzə çıxardı.

Avropa ölkələrinin nümayəndələrinin Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrovla birgə foto çəkdirməkdən imtina etməsi və nəticədə ənənəvi qrup fotosunun ləğv olunması ilk baxışdan diplomatik protokol məsələsi kimi görünə bilər. Əslində isə bu hadisənin arxasında daha dərin siyasi ziddiyyətlər dayanır. Dünyanın aparıcı iqtisadiyyatlarını bir araya gətirən platformada hətta simvolik xarakter daşıyan bir foto ilə bağlı razılığın əldə olunmaması Rusiya ilə Qərb arasında münasibətlərin nə qədər mürəkkəb vəziyyətdə olduğunu göstərir.

Məsələnin əsas səbəbi, şübhəsiz ki, Rusiya–Ukrayna müharibəsidir. Avropa dövlətləri Moskvanın Ukraynaya qarşı hərbi əməliyyatlarını beynəlxalq hüququn pozulması kimi qiymətləndirir və Rusiya ilə münasibətlərin normallaşdırılması görüntüsünü yaratmaq istəmirlər. Lavrovla eyni fotoda görünməkdən imtina da məhz bu siyasi mövqenin nümayişidir. Lakin burada diqqət çəkən başqa bir məqam var. Diplomatiyanın mahiyyəti yalnız müttəfiq dövlətlərlə deyil, ciddi fikir ayrılıqlarının mövcud olduğu tərəflərlə də danışıqlar aparmaqdır. Bu baxımdan G20 kimi platformalarda siyasi etirazla dialoq imkanlarının qorunması arasında tarazlığın saxlanılması getdikcə çətinləşir.

Digər mühüm məsələ ABŞ-nin bu prosesdə tutduğu mövqedir. Donald Tramp administrasiyası bir tərəfdən Rusiya ilə diplomatik təmasları davam etdirməyə və Ukrayna müharibəsinin həlli istiqamətində danışıqlar aparmağa çalışır, digər tərəfdən isə Avropa müttəfiqlərinin Moskva ilə bağlı sərt mövqeyi ilə üzləşir. ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun mümkün diplomatik qalmaqalın qarşısını almaq üçün qrup fotosunu ləğv etməsi də bu ziddiyyətli vəziyyətin göstəricisidir. Vaşinqton üçün əsas çətinlik Rusiya ilə dialoq kanallarını açıq saxlamaqla Avropa ölkələrinin təhlükəsizlik narahatlıqlarını uzlaşdırmaqdır. Bu isə indiki geosiyasi şəraitdə kifayət qədər mürəkkəb vəzifədir.

Əslində, G20-də baş verənlər yalnız Rusiya ilə Qərb arasındakı münasibətlərə aid deyil. Bu hadisə beynəlxalq təşkilatların və çoxtərəfli diplomatiyanın üzləşdiyi daha geniş problemləri də gündəmə gətirir. G20 ilkin olaraq qlobal iqtisadi sabitliyin təmin olunması və iqtisadi böhranlara qarşı birgə fəaliyyət məqsədilə formalaşdırılıb. Lakin bu gün müharibələr, sanksiyalar, enerji təhlükəsizliyi və geosiyasi rəqabət təşkilatın gündəliyində getdikcə daha böyük yer tutur. Nəticədə iqtisadi əməkdaşlıq üçün yaradılmış platformalar siyasi qarşıdurmaların təsirindən kənarda qala bilmir. Atlanta toplantısında əsas məsələlər üzrə ortaq mövqeyin formalaşmaması da bunun növbəti nümunəsidir.

Burada Çin, Hindistan və digər böyük iqtisadiyyatların mövqeyi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki dünya siyasətində bütün dövlətlər Rusiya ilə münasibətlərə eyni prizmadan yanaşmırlar. Bir sıra ölkələr Moskva ilə iqtisadi və diplomatik əlaqələri davam etdirir, eyni zamanda Qərblə əməkdaşlıq imkanlarını qorumağa çalışırlar. Bu vəziyyət beynəlxalq münasibətlər sistemində fərqli maraq mərkəzlərinin mövcudluğunu göstərir. Artıq qlobal məsələlərdə vahid mövqenin formalaşdırılması əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha çətin görünür. Xüsusilə enerji bazarları, beynəlxalq ticarət və təhlükəsizlik məsələlərində böyük dövlətlərin maraqlarının toqquşması çoxtərəfli qərarların qəbulunu ləngidir.

Hesab edirəm ki, Atlanta toplantısında baş verən diplomatik insidentə sadəcə birgə foto çəkdirilməməsi kimi yanaşmaq düzgün olmazdı. Bu hadisə beynəlxalq sistemdə siyasi etimad böhranının nə qədər dərinləşdiyini nümayiş etdirir. Ən narahatedici məqam isə odur ki, qlobal təhlükəsizlik və iqtisadi sabitlik məsələlərində əməkdaşlığa ehtiyac artdığı bir vaxtda dövlətlər arasında siyasi məsafə də genişlənir. Qarşıdakı dövrdə əsas sual Rusiya ilə Qərbin bütün fikir ayrılıqlarını aradan qaldırıb-qaldırmayacağı deyil, bu fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, ortaq problemlərin həlli üçün işlək dialoq mexanizmlərini qoruyub-qoruya bilməyəcəyidir. Çünki mövcud qarşıdurmaların davam etməsi yalnız münaqişə tərəflərinə deyil, bütövlükdə beynəlxalq iqtisadi və təhlükəsizlik sisteminə təsir göstərir.  

Alim Nəsirov