Gen mühəndisliyində ilk: İnsan embrionunun kodu hərf hərf redaktə edilib

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

Kolumbiya Universitetinin (Nyu-York) tədqiqatçıları dünya elmində ilk dəfə olaraq "əsasların redaktəsi" (base editing) adlı unikal texnologiya vasitəsilə insan embrionlarının genomunda nöqtəvi dəyişikliklər ediblər

"bioRxiv" preprint serverində dərc olunan bu araşdırma elmi ictimaiyyətdə həm böyük ruh yüksəkliyi, həm də ciddi narahatlıq doğurub. Belə ki, yeni metod DNT-dəki konkret mutasiyaları tək bir nukleotid səviyyəsində, daxili struktura zərər vermədən düzəltməyə imkan verir. Lakin bu addım gələcək insanların fiziki və davranış xüsusiyyətlərinin süni şəkildə dəyişdirilməsi ilə bağlı ciddi etik sualları yenidən gündəmə gətirib.

İndiyə qədər geniş istifadə olunan məşhur "CRISPR-Cas9" texnologiyası DNT zəncirlərini tam kəsərək hüceyrənin təbii bərpa mexanizmini işə salır. Bu üsul talassemiya, oraqvari hüceyrəli anemiya və karbamoyl fosfat sintetaza 1 (CPS-1) çatışmazlığı kimi irsi xəstəliklərin müalicəsində effektiv olsa da, xromosom strukturunun pozulması və genetik materialın itirilməsi kimi böyük risklər daşıyır. Kolumbiyalı alimlərin təklif etdiyi "əsasların redaktəsi" metodu isə DNT zəncirini kəsmir, kodu təşkil edən "hərfləri" bir-bir dəyişir. Sınaqlar çərçivəsində tədqiqatçılar eyni vaxtda üç gendə adenini (A) quaninlə (G) əvəzləyiblər. Bu dəyişiklik infarkt riskini azaldan və "pis" xolesterolu tənzimləyən "PCSK9" genini sıradan çıxarıb, həmçinin qan xəstəliklərinin qarşısını alan qoruyucu fetal hemoqlobin genlərini (HBG1 və HBG2) aktivləşdirib.

Yale Universitetinin ginekoloqu Emre Seli bu nailiyyəti gen mühəndisliyində "böyük konseptual dönüş" adlandırıb. Sidney Universitetinin eksperti Qreq Nili isə qeyd edib ki, bu kəşf insan embrionu ilə iş zamanı əvvəlki aqressiv üsullarla müqayisədə elmin daha ehtiyatlı və etik cəhətdən əsaslandırılmış yanaşmaya keçdiyini göstərir.

Bununla belə, texnologiyanın hələ kliniki tətbiq üçün hazır olmadığı bildirilir. Layihənin həmmüəllifi, bioloq Diter Eqli qeyd edib ki, gen dəyişikliklərinin embrionun bütün hüceyrələrində eyni dərəcədə getməməsi (mozaisizm problemi) hələ də qalmaqdadır. Bundan əlavə, DNT redaktorunu hüceyrəyə daşıyan matris RNT-nin yüksək konsentrasiyası hüceyrə bölünməsini poza bilər.

Eksperiment həm də "dizayner uşaqlar" (xarici görünüşü və intellekti sifarişlə dəyişdirilmiş insanlar) dövrünün başlaya biləcəyi qorxusunu artırıb. Stanford Universitetinin bioetiki Henk Qrili xəbərdarlıq edir ki, gələcəkdə süni mayalanma və genetik test laboratoriyalarının asanlıqla yaradılması nəzarətsiz manipulyasiyalara və genetik səhvlər ucbatından ağır xəstəliklərlə doğulan uşaqların ortaya çıxmasına səbəb ola bilər. 2018-ci ildə çinli alim He Jiankuinin insan embrionlarını redaktə etməsi və bu prosesin iki əkiz qızın doğulması ilə nəticələnməsi dünyada böyük qalmaqala səbəb olmuş, alim 3 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdi.

Diter Eqli isə bu cür narahatlıqların bir qədər vaxtından əvvəl olduğunu, mövcud texnologiyaların mürəkkəb genetik xüsusiyyətləri dəyişmək gücündə olmadığını vurğulayır. O, bu metodların insanı "təkmilləşdirmək" üçün deyil, yalnız ağır irsi xəstəliklərin qarşısını almaq üçün elmi araşdırma predmeti olaraq qalmalı olduğunu müdafiə edir.

Hazırladı:

Arzu ƏLİYEVA
XQ