Genlər deyil: Mədəniyyət insanı necə qlobal gücə çevirdi?

İnsanlar bütün dünyaya elə sürətlə yayılıblar ki, bu göstərici heç bir digər vəhşi onurğalı ilə müqayisə edilə bilməz. Biz səhralarda, tropik meşələrdə, yüksək dağlıq ərazilərdə və sərt soyuq şəraitdə yaşayırıq. Əksər heyvanlar bu müxtəlifliyin kiçik hissəsinə belə uyğunlaşa bilmir.

Bəs bu, bir növ üçün necə mümkün olub? "Arizona State University" (ASU) tərəfindən aparılan yeni tədqiqat göstərir ki, əsas cavab genlərimizdə deyil. Bu cavab mədəniyyətdədir.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Earth" yazır.

İnsanlar qlobal dominantlığa necə nail oldu?

Tədqiqat "Proceedings of the National Academy of Sciences" jurnalında dərc olunub.

Təkamül antropoloqu Çarlz Perro bildirir ki, insanlar qlobal miqyasda əsasən mədəni təkamül — alətlərin, biliklərin və sosial normaların sürətli yayılması sayəsində dominant mövqe qazanıblar, genetik uyğunlaşmanın yavaş prosesini gözləmədən.

"İnsanlar yeni mühitlərə köçərkən arktik soyuğa, tropik meşələrə, səhralara və ya dağlıq ərazilərə uyğunlaşmaq üçün genetik mutasiyaları gözləməli olmurdular”, deyə ASU-nun tədqiqatçısı Perro qeyd edir.

Əvəzində insanlar mədəni şəkildə ötürülən texnologiyalar, ekoloji biliklər və əməkdaşlığa əsaslanan sosial normalar vasitəsilə uyğunlaşıblar. Geyim, sığınacaq, ov strategiyaları, qida emalı və sosial təşkilatlanma sahəsində yeniliklər sosial öyrənmə yolu ilə sürətlə yayılıb.

Rəqəmlər insanın istisna olduğunu göstərir

Perro insanların "planetin fəthi”ni rəqəmlərlə izah edir və fərq olduqca böyükdür. İnsanlar təxminən 132 milyon kvadrat kilometr quru sahədə yaşayır. Müqayisə üçün, tipik vəhşi məməli növünün arealı təxminən 165 kvadrat kilometrdir. Bu sadəcə kiçik fərq deyil — bu, tamamilə başqa miqyasdır.

Onun fikrincə, əgər insanlar əsasən genetik təkamülə güvənən adi məməlilər olsaydılar, belə geniş yayılma mümkün olmazdı. Yalnız biologiya hesabına bu nəticəyə çatmaq üçün çox uzun zaman və çoxsaylı növlərə bölünmə tələb olunardı.

Mədəniyyət ən qısa yoldur

Genetik uyğunlaşma mövcuddur və insanlarda kifayət qədərdir. Lakin genlərə əsaslanan dəyişikliklər adətən yavaş baş verir, xüsusilə də mühit sürətlə dəyişdikdə. Mədəniyyət isə fərqli işləyir: bir qrup daha yaxşı geyim tikməyi, qida saxlamağı və ya ov etməyi öyrənərsə, bu biliklər sürətlə yayılır.

Beləliklə, uyğunlaşma yeni DNT-yə ehtiyac olmadan insanlar və qruplar arasında ötürülə bilir.

Perro bildirir ki, mədəni irs sistemi insanlara sanki ikinci təkamül mühərriki verir. Bu, bizə yeni ekoloji təzyiqlərə çox qısa müddətdə uyğunlaşmağa imkan yaradır.

Onun hesablamalarına görə, mədəni təkamül normalda təxminən 88 milyon il tələb edəcək bioloji müxtəlifləşməni cəmi 300 min il ərzində — həm də bir növ daxilində — mümkün edib.

Özünəməxsus "adaptiv radiasiya”

Biologiyada "adaptiv radiasiya” adətən bir növün çoxsaylı növlərə bölünməsi və müxtəlif mühitlərə uyğunlaşması deməkdir. Perro hesab edir ki, insan tarixi nəticə baxımından buna bənzəyir, lakin mexanizm fərqlidir: insanlar bunu yeni növlər yaratmadan, mədəni müxtəlifləşmə ilə ediblər.

Beləliklə, növlərin şaxələnməsi əvəzinə alətlərin, həyat tərzlərinin və lokal bilik sistemlərinin şaxələnməsi baş verib.

İnsan miqyasında coğrafi yayılma

Tədqiqatçı makrotəkamül yanaşmasından istifadə edərək təxminən 6000 məməli növünün yayılma arealını təhlil edib və bunları daha böyük bioloji qruplarla müqayisə edib. Bu yanaşma insanın qlobal yayılmasının miqyasını digər məməlilərlə müqayisə etməyə imkan verib.

Eyni zamanda, o, məməli növlərinin areallarını insanın mədəni qruplarının yayılması ilə də müqayisə edib. Nəticədə belə qənaətə gəlinib ki, insanlar növ olaraq qlobaldır, lakin mədəni qruplar səviyyəsində yerli şəraitə yüksək dərəcədə ixtisaslaşırlar.

Mədəniyyət əsas təkamül qüvvəsi kimi

Araşdırma yalnız insanın unikallığını göstərmir, həm də insan təkamülünü digər heyvanlarla eyni kəmiyyət yanaşması ilə öyrənmək üçün yeni imkanlar yaradır.

Əsas nəticə budur: mədəniyyət sadəcə biologiyanın əlavəsi deyil. Bu, insanın sürətlə uyğunlaşmasına və yayılmasına imkan verən güclü təkamül qüvvəsidir.

Məhz buna görə də dünyanı fəth etmək üçün milyonlarla il deyil, genlərdən daha sürətli yayılan ideyalar kifayət edib.

Aydın