Gerçəkliyə söykənən tərəfdaşlıq

Cənubi Qafqazda formalaşan yeni siyasi-iqtisadi mənzərənin görüntüləri

Azərbaycanın xarici siyasətində əsas hədəflərdən biri regionda sabitliyin möhkəmləndirilməsi, qonşu ölkələrlə qarşılıqlı faydaya əsaslanan əməkdaşlığın genişləndirilməsidir. Xüsusilə Cənubi Qafqaz kimi mürəkkəb və həssas məkanda bu xətt yalnız ikitərəfli münasibətlər üçün deyil, bütövlükdə regionun təhlükəsizliyi və dayanıqlı inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Son dövrlər Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan ətrafında baş verən proseslər yeni regional reallığın formalaşdığını göstərir.

Azərbaycanın kommunikasiya xətlərinin açılması, yükdaşımaların həyata keçirilməsi və Ermənistanla dolayı iqtisadi əlaqələrin yaranması illərdir səsləndirilən “blokada” iddialarının əsassız olduğunu ortaya qoyur. Bu, Bakının regionda qarşıdurmaya deyil, əməkdaşlığa maraqlı olduğunu nümayiş etdirir.

Məhz bu reallıqlar fonunda ABŞ-ın uzun illər Azərbaycana qarşı tətbiq etdiyi və hüquqi əsası 907-ci düzəlişə dayanan yardım qadağasının aktuallığı ciddi suallar doğurur. Prezident İlham Əliyevin yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibədə vurğuladığı kimi, Tramp administrasiyasının hakimiyyətə qayıdışı Vaşinqton–Bakı münasibətlərində yeni mərhələnin başlanması üçün imkanlar yaradır. Dövlətimizin başçısı haqlı olaraq qeyd edib ki, bu düzəlişin əsaslandırıldığı arqumentlər, o cümlədən Ermənistanın blokadada saxlanılması iddiası mövcud regional reallığı əks etdirmir. ABŞ-ın Cənubi Qafqazda daha balanslı və rasional siyasət yürütməsinə də mane olur. Onun ləğvi ABŞ-ın yeni regional reallıqları qəbul etməsi ilə yanaşı, Amerika–Azərbaycan münasibətlərinin strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlməsinə və bölgədə uzunmüddətli sabitliyin möhkəmlənməsinə real töhfə verə bilər.

* * *

Baş verən hadisələrin fonunda bir neçə il əvvəl mümkün görünməyən proseslər bu gün artıq gündəlik praktikaya çevrilir. Gürcüstan üzərindən Ermənistan istiqamətinə nəqliyyat əlaqələrinin bərpası və genişləndirilməsi bu dəyişikliklərin bariz nümunəsidir. Rəsmi Bakının təşəbbüsü ilə formalaşan bu xəttin 2026-cı ildə də davam etdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu isə Azərbaycanın regionda sülh və əməkdaşlıq strategiyasının ardıcıl və uzunmüddətli xarakter daşıdığını göstərir.

Proseslərin konkret təzahürlərindən biri kimi, dünən Güzdək dəmiryol stansiyası və Bakı yük stansiyasından Ermənistana növbəti neft məhsulları tədarükü həyata keçirilib. Sözügedən tədarük çərçivəsində 1 min ton Aİ-92 markalı benzin, 1 min ton dizel yanacağı və 1 min 800 ton Aİ-95 markalı benzin daşınıb.

Xatırladaq ki, ötən ay Azərbaycanın 1 min 300 ton Aİ-95 markalı benzinini daşıyan ilk yük qatarı Bakıdan Ermənistana yola salınmışdı. Bu ixrac sırf kommersiya xarakteri daşıyır və məhsullar beynəlxalq bazar qiymətləri ilə satılır.

Onu da qeyd edək ki, Gürcüstan hökuməti Azərbaycan neft məhsullarının ilk tranzitini Gürcüstan ərazisindən Ermənistana çatdırmaq üçün rüsum və tarif tətbiq etməyib. Sonrakı tranzitlərlə bağlı Gürcüstanla Azərbaycan şirkətləri arasında bazar əsasında tarif razılaşdırılıb. Bu da hər iki tərəfi razı salıb.

Baş verənlər isə regionda iqtisadi praqmatizmin getdikcə ön plana çıxdığını göstərir. Azərbaycan enerji resurslarının ixracında şəffaflığa, iqtisadi əsaslandırmaya və bazar mexanizmlərinə üstünlük verdiyini bir daha nümayiş etdirir. Burada məqsəd təkcə yükdaşımaların həyata keçirilməsi deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqaz ölkələri arasında əməkdaşlığın, qarşılıqlı etibarlı tranzit və logistika mühitinin formalaşdırılmasıdır. Neft məhsullarının Gürcüstan üzərindən Ermənistana çatdırılması da məhz bu geniş əməkdaşlıq və tranzit konsepsiyasının tərkib hissəsidir.

Bu addımlar regionun geosiyasi mənzərəsində mühüm dəyişikliklərin siqnalı kimi qiymətləndirilir. Ermənistan üçün isə bu proses enerji təchizatının diversifikasiyası istiqamətində atılan ilk real və praktik addımlardan biridir. Beləliklə, Azərbaycanın Ermənistana neft məhsulları tədarükü sadəcə iqtisadi əməliyyat deyil, eyni zamanda, sülh prosesinə xidmət edən mühüm siyasi və strateji addımdır. Çünki bu, tərəflər arasında etimadın artmasına, iqtisadi normallaşmaya və regional inteqrasiyanın dərinləşməsinə xidmət edir. Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyanın qatarın gəlməsini “sülh artıq reallığa çevrilib” kimi qiymətləndirməsi onun sülh gündəliyinin reallaşacağına inamını əks etdirir.

TRIPP kontekstində isə bu yanaşma Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitlik və əməkdaşlıq ideyasını gücləndirən praktik nümunə kimi çıxış edir. O cümlədən sübut edir ki, davamlı sülhə aparan yol çox vaxt məhz iqtisadi əməkdaşlıqdan başlayır.

Mövzu ilə bağlı politoloq İlqar Hüseynli XQ-yə bildirdi ki, müasir dövrdə iqtisadi və siyasi münasibətlərin inkişafı birbaşa logistik imkanların və kommunikasiya xətlərinin genişlənməsi ilə bağlıdır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan arasında nəqliyyat və tranzit sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsi regiondaxili iqtisadi əlaqələrin intensivləşməsinə, dövlətlərarası münasibətlərin yaxınlaşmasına xidmət edir: “Enerji kimi strateji məhsul üzrə ticarət əlaqəsinin qurulması etimadın bərpasına yönəlmiş real addımdır. Eyni zamanda, siyasi sülhün möhkəmlənməsi üçün şərait yaradır”.

Politoloq hesab edir ki, bu cür iqtisadi əməkdaşlıq bütövlükdə Cənubi Qafqazda sülh və sabitliyin təmin olunmasında mühüm rol oynayır: “Dövlət başçımızın qeyd etdiyi kimi, bu gün “blokada” anlayışı mövcud deyil. Əksinə, hazırda Azərbaycan ərazisindən Ermənistana yüklər daşınır, yollar açıqdır və hətta Azərbaycanın neft məhsulları Ermənistana ixrac olunur. Bu faktlar göstərir ki, düzəlişin tətbiqinə səbəb olan arqumentlər artıq qüvvəsini itirib”.

Onun sözlərinə görə, beynəlxalq təcrübə göstərir ki, iqtisadi əməkdaşlıq siyasi dialoqun dərinləşməsi və münaqişə risklərinin azalması üçün mühüm zəmin yaradır: “Bu baxımdan neft məhsullarının göndərilməsi sülh prosesinin yalnız bəyanatlar üzərində deyil, real addımlar vasitəsilə irəlilədiyini nümayiş etdirir, siyasi etimadın bərpasına dəstək verir və gələcək əməkdaşlıq üçün zəmin yaradır”.

Politoloq sonda bildirdi ki, məsələyə daha geniş regional kontekstdə yanaşdıqda, bu addım TRIPP kimi tanınan tranzit və inteqrasiya yönümlü təşəbbüslərlə də uzlaşır: “TRIPP anlayışı Cənubi Qafqazda və ətraf regionlarda ticarət, enerji və nəqliyyat əlaqələrinin bərpasını, açıq kommunikasiyalar vasitəsilə sülh və rifahın təşviqini nəzərdə tutur. Azərbaycanın Ermənistana neft məhsulları göndərməsi birbaşa bu layihənin rəsmi elementi olmasa da, onun məntiqinə və məqsədlərinə uyğun gəlir. Çünki regional tranzit imkanları faktiki olaraq işə düşür və əməkdaşlıq üçün real presedent yaranır”.

Ümumilikdə baş verənlər onu göstərir ki, sülh prosesi artıq bəyanatlar mərhələsindən çıxaraq praktik müstəviyə keçib. Bu model qarşılıqlı hörmətə, milli maraqların balansına və praqmatik yanaşmaya əsaslanır. Azərbaycan isə ardıcıl siyasəti ilə həm öz maraqlarını qoruyur, həm də regionda sabitlik və əməkdaşlığa töhfələr verir. Cənubi Qafqazın münaqişə məntiqindən inkişaf məntiqinə keçidi məhz bu cür rasional addımlar sayəsində mümkün olur.

Pünhan ƏFƏNDİYEV
XQ