Hakimiyyət yox, Kimlik!

Düzgün Atalı

Bir millət üçün əsas məsələ taxtda kimin oturması deyil — o taxtın hansı ruhla idarə olunmasıdır. Xüsusilə bu gün “İran” adlandırılan coğrafiyada bu sual təkcə siyasi yox, həm də mədəni və tarixi mahiyyət daşıyır. Tarix bizə göstərir ki, siyasi hakimiyyət çox zaman görünən gücdür, amma mədəniyyət, dil və düşüncə sistemi görünməyən, lakin daha dərin və daha davamlı hakimiyyətdir. Qılınc bir dövrün gücünü təmsil edir, amma söz əsrlərin istiqamətini müəyyən edir.

Tarix boyu İran coğrafiyasında paradoksal bir reallıq yaşandı: siyasi hakimiyyət çox vaxt türk mənşəli sülalələrin əlində oldu, amma mədəni və düşüncə kodları əsasən fars mərkəzli formalaşdı. Dövlətlər quruldu, imperiyalar yarandı, lakin dil, idarəçilik və ədəbi ənənə çox zaman hakim olanların milli kimliyindən yox, bu coğrafiyada dominant olan mədəni sistemdən təsirləndi.

Səlcuqlular böyük imperiya qurdu, geniş coğrafiyalara, o cümlədən İran ərazisinə hakim oldu. Lakin idarəçilik sistemi və yazı dili dövrün hakim mədəni kodlarından - əsasən farsdilli bürokratik ənənədən - ayrılmadı.

Qacarlar dövründə də oxşar mənzərə davam etdi - siyasi hakimiyyət türklərin əlində olsa da, dövlətin mədəni istiqaməti milli kimlik üzərində qurulmadı.

Bu hal təsadüfi deyildi. Çünki İran coğrafiyası təkcə siyasi məkan deyil, eyni zamanda oturuşmuş mədəni sistemdir. Bu sistemə daxil olan hakimiyyətlər çox zaman onu dəyişmək əvəzinə, onun içində fəaliyyət göstəriblər. Nəticədə isə hakim olan millət, idarə etdiyi sistemin içində öz kimliyini ikinci plana keçirib.

Məhəmməd Füzuli kimi dahilər bu çoxqatlı mədəni mühitin içində üç dildə yazaraq öz sözlərini dedilər; Nizami Gəncəvi isə bu sistem daxilində farsdilli ədəbi ənənənin zirvəsinə çevrildi. Bu, bir tərəfdən zənginlikdir, amma digər tərəfdən bir boşluğu göstərir: niyə ana dilində sistemli və dominant mədəni xətt formalaşmadı?

Bu sualın cavabı sadədir, amma acıdır:

hakimiyyət vardı, amma milli sistem yox idi.

Çünki bir millət üçün əsas olan yalnız siyasi güc deyil.

Əsas olan:

dilin dövlət səviyyəsində möhkəmlənməsi,

təhsil sisteminin milli kimlik üzərində qurulması,

mədəniyyətin planlı və davamlı şəkildə inkişaf etdirilməsi,

milli şüurun nəsildən-nəslə ötürülməsidir.

Əgər bunlar yoxdursa, hakimiyyət yalnız formal çərçivədir.

Bugün də eyni mübahisə İran kontekstində davam edir. Bəzi çevrələr İranın bütövlüyünü qorumağı “milli mövqe” kimi təqdim edir və bunu belə əsaslandırır: guya Azərbaycan türkləri bu coğrafiyanı min illər boyu idarə edib və yenidən edə bilər.

Bu arqument zahirdə güclü görünür, amma mahiyyətcə zəifdir.

Çünki məsələ sadəcə idarə etmək deyil — öz kimliyinlə idarə etməkdir.

Tarix açıq şəkildə göstərdi ki:

hakimiyyət dəyişə bilər,

amma sistem dəyişməzsə, nəticə dəyişmir.

İran coğrafiyasında min illik təcrübə bunu sübut edir:

dövlət quruldu, amma dil dövlətləşmədi, hakimiyyət əldə edildi, amma kimlik institusionallaşmadı, güc vardı, amma mədəni istiqamət başqası tərəfindən müəyyən edildi.

Bu halda həmin hakimiyyəti “milli hakimiyyət” kimi təqdim etmək tarixi reallığı sadələşdirməkdir.

Əgər bir millət min il İran coğrafiyasında hakim olub, amma:

öz dilini idarəçilik dili edə bilməyibsə, öz mədəniyyətini əsas xəttə çevirə bilməyibsə, öz kimliyini siyasi sistemə yerləşdirə bilməyibsə, onda o hakimiyyət zahiri olub, mahiyyətcə yox.

Bugün eyni model yenidən təklif olunur:

“Qoy İran qalsın, sadəcə hakimiyyət dəyişsin.”

Amma bu yanaşma problemin kökünə toxunmur.

Çünki problem şəxslərdə deyil — İran sisteminin özündədir.

Bu sistem:

mərkəzləşdirilmişdir, vahid dominant kimlik üzərində qurulmuşdur,

fərqli dilləri və mədəniyyətləri ikinci plana salır, uzunmüddətli perspektivdə assimilyasiya meyli yaradır.

Belə bir sistem daxilində “yenidən hakim olmaq” - əslində eyni oyunun qaydaları ilə oynamaq deməkdir.

Və qaydalar dəyişmədikcə nəticə də dəyişməyəcək.

Bu gün məsələ emosional deyil, rasional seçimdir.

Seçim budur:

Ya tarixi illüziyalarla yaşamaq, formal hakimiyyət anlayışına aldanmaq,

Ya da reallığı qəbul edib, milli varlığın əsaslarını düzgün qurmaq.

Milli dövlət ideyası burada təsadüfi ortaya çıxmır.

O, İran coğrafiyasında yaşanan min illik təcrübənin siyasi nəticəsidir.

Çünki yalnız milli dövlət çərçivəsində:

dil rəsmi və funksional status qazanır, təhsil milli şüur üzərində qurulur,

mədəniyyət sistemli şəkildə qorunur və inkişaf edir, kimlik siyasi gücə çevrilir.

Bu, sadəcə ideoloji istək deyil — bu, siyasi mexanizmdir.

Əks halda millət:

say olaraq qalır, amma siyasi subyekt kimi zəifləyir, zamanla isə mədəni olaraq aşınır.

Bu aşınma birdən-birə baş vermir.

Sakitcə, hiss olunmadan, nəsildən-nəslə ötürülən boşluq kimi yayılır.

Dil əvvəlcə məişət səviyyəsinə çəkilir, sonra təhsildən çıxır, daha sonra isə düşüncə dili olmaqdan uzaqlaşır.

Nəticədə millət öz içində yaşayır, amma öz adı ilə yaşamır.

Burada əsas məsələ ayrılıq və ya birlikdən də dərin bir sualdır:

bir millət necə yaşamalıdır?

Əgər İran coğrafiyası daxilində: öz dilini sərbəst inkişaf etdirə bilmirsə,

öz tarixini və kimliyini sərbəst ifadə edə bilmirsə, öz gələcəyini özü müəyyən edə bilmirsə, onda o sistem daxilində qalmaq sadəcə coğrafi mövcudluq deməkdir, milli mövcudluq yox.

Bu halda alternativ modellər gündəmə gəlir. Bu, tarix boyu belə olub. Xalqlar ya öz kimliklərini qoruyan sistemlər qurub, ya da başqa sistemlər içində tədricən assimilyasiya olunublar.

Bu gün qarşıda duran məsələ sadəcə siyasi deyil — bu, həm də varlıq məsələsidir.

Bu, gələcək nəsillərin hansı dildə düşünəcəyi, hansı kimliklə yaşayacağı və özünü necə ifadə edəcəyi məsələsidir.

Ya milli kimlik şüurlu şəkildə qorunacaq və inkişaf etdiriləcək, ya da tarixin içində səssiz şəkildə əriməyə davam edəcək.

Bu səbəbdən məsələ təkcə idarə etmək deyil - özünü qorumaqdır.

Və özünü qorumaq yalnız siyasi güclə yox, milli birliklə mümkündür.

Çünki bir milləti ayaqda saxlayan təkcə torpaq deyil.

Onu yaşadan - ortaq yaddaş, ortaq dil, ortaq məqsəd və ortaq iradədir.

Sərhədlər dəyişə bilər. Dövlətlər dağıla bilər. İmperiyalar tarixə qarışa bilər.

Amma milli birlik qorunarsa, millət yenidən ayağa qalxa bilər.

Əgər bu birlik yoxdursa, ən böyük coğrafiya belə bir milləti yaşada bilməz.

Və bütün bu tarixi təcrübələrin, ideoloji mübahisələrin və siyasi nəticələrin yekununda bir həqiqət qalır: Bütöv olan coğrafiya deyil, milli birlikdir.