Həbs olunmuş həqiqət Kinoseans

İrlandiyalı rejissor Cim Şeridanın 1993-cü ildə çəkdiyi "Ata naminə" (In the Name of the Father) filmi təkcə məhkəmə səhvi haqqında dram deyil. Real hadisələrə əsaslanan ekran əsəri dövlətin ədaləti qorumaq əvəzinə öz səhvini gizlətməsinin hansı faciələrə yol aça biləcəyini göstərir. Filmin mərkəzində günahsız yerə həbs olunan Cerri Konlonla atası Cüzeppe arasındakı mürəkkəb münasibətlər dayanır. Şeridan siyasi gərginliyi ailə dramı ilə birləşdirərək həqiqət, vicdan və insan ləyaqəti haqqında düşündürür.

Hadisələr 1970-ci illərdə, Şimali İrlandiyadakı qarşıdurmanın və Britaniya ilə İrlandiya arasında siyasi gərginliyin davam etdiyi dövrdə cərəyan edir. Gənc Cerri siyasətlə maraqlanmır, xırda oğurluqlar edir, gününü əyləncələrdə keçirir. Oğlu ilə münasibətləri ürəkaçan olmayan Cüzeppe onun təhlükəsizliyindən narahatdır və Cerrini Londona göndərir. Ancaq bu qərar da ailəni gözləyən faciənin qarşısını almır.

1974-cü il oktyabrın 5-də İngiltərənin Gilford şəhərindəki barlarda törədilən partlayışlar beş nəfərin həyatına son qoyur, onlarla insan yaralanır. Hadisə ilə əlaqəsi olmayan Cerri və dostu Pol Hil şübhəli bilinir. Polis təzyiqləri və hədələri altında Cerri törətmədiyi cinayəti etiraf etməyə məcbur qalır. Ardınca atası Cüzeppe və Maquayr ailəsinin üzvləri də terrorçuluğa yardım göstərməkdə ittiham olunurlar. Yetərli sübutların olmamasına və ittihamlardakı ziddiyyətlərə baxmayaraq, məhkəmə onları uzunmüddətli həbs cəzasına məhkum edir.

Şeridanın diqqət çəkdiyi əsas məsələ yalnız günahsız insanların həbs olunması deyil. Film hüquq sisteminin öz səhvini etiraf etmək əvəzinə onu necə qoruduğunu göstərir. İstintaqın qərəzli yanaşması, zorakılıq və gizlədilən sübutlar nəticəsində həqiqət arxa plana keçir. Ədalət isə insanın təqsirli olub-olmamasına deyil, onun kimliyinə və siyasi şəraitə görə müəyyənləşdirilən bir vasitəyə çevrilir.

Rejissor bu mənzərəni yalnız məhkəmə zalındakı mübahisələrlə yaratmır. Həbsxana səhnələri, istintaq zamanı göstərilən təzyiqlər və personajların getdikcə dərinləşən ümidsizliyi tamaşaçını hadisələrin mənəvi tərəfi ilə üz-üzə qoyur. Filmin gərginliyi təkcə qəhrəmanların azadlığa çıxıb-çıxmayacağı ilə bağlı deyil; əsas sual onların bu ağır sınaqlar qarşısında öz mənliklərini qoruyub saxlaya bilib-bilməyəcəkləridir.

Bununla belə, filmin emosional ağırlığını daşıyan əsas xətt ata ilə oğul arasındakı münasibətlərdir. Cerri həbsxanaya qədər atasının təmkinini və prinsipiallığını zəiflik kimi qəbul edir. Cüzeppe isə çətin şəraitdə belə öz mənəvi mövqeyini qoruyur, oğlunun günahsızlığına inanır və həqiqətin üzə çıxması üçün mübarizə aparır. Həbsxana Cerrini dəyişir: o, atasının səssiz dözümündə və sarsılmayan vicdanında əsl gücü görməyə başlayır. Bir vaxtlar aralarında olan fikir ayrılığı tədricən qarşılıqlı anlaşmaya çevrilir.

Atanın həbsdə xəstəlikdən vəfat etməsi bu münasibətlərin faciəli kulminasiyasıdır. Cüzeppe azadlıq gününü görmür, lakin onun həqiqətə sədaqəti oğlunun həyatında dərin iz buraxır. Cerri üçün mübarizə artıq yalnız öz adını təmizə çıxarmaq deyil, atasının xatirəsini və ləyaqətini müdafiə etmək məsələsinə çevrilir. Filmin adı da burada daha geniş məna qazanır: ata yalnız ailənin böyüyü deyil, oğluna vicdanın və mənəvi möhkəmliyin nə olduğunu göstərən insandır.

Ata-oğul münasibətlərinin bu cür inkişafı filmi sırf siyasi ittihamnamə olmaqdan çıxarır. Cüzeppe ilə Cerri eyni haqsızlığın qurbanı olsalar da, hadisələrə münasibətləri fərqlidir. Ata səbir və inamla həqiqəti müdafiə edir, oğul isə qəzəb və üsyanla mübarizə aparır. Zaman keçdikcə bu iki mövqe bir-birinə yaxınlaşır. Cerri atasının gücünün fiziki müqavimətdə deyil, təzyiqlər qarşısında mənəvi bütövlüyünü qorumaqda olduğunu anlayır.

Deniel Dey-Luis Cerrinin daxili dəyişimini üsyankar gəncdən ədalət uğrunda mübarizə aparan insana qədər inandırıcı şəkildə canlandırır. Aktyorun fiziki və psixoloji hazırlığı, obrazın narahatlığını və qəzəbini ifadə etmək bacarığı qəhrəmanın yaşadığı sarsıntıları daha təsirli edir. Pit Postletueytin Cüzeppe obrazı isə təmkinli oyunu ilə seçilir. Onun personajı yüksək səslə danışmadan da möhkəm mənəvi mövqe nümayiş etdirməyin mümkün olduğunu göstərir. Emma Tompsonun canlandırdığı vəkillə bağlı xətt isə həqiqətin üzə çıxması üçün inadlı hüquqi mübarizənin əhəmiyyətini vurğulayır.

Şeridan bəzi hadisələri dramatik təsiri gücləndirmək üçün dəyişdirib. Məsələn, real həyatda Cerri ilə atası eyni kamerada saxlanmayıblar. Buna görə filmi tarixi hadisələrin tam dəqiq xronikası kimi deyil, real faciədən doğan bədii əsər kimi qiymətləndirmək daha doğrudur. Bununla belə, ekran əsərinin əsaslandığı ədalətsiz məhkumetmə gerçəkliyi dəyişmir: Gilford dördlüyünün məhkumluğu 1989-cu ildə ləğv olunub.

"Ata naminə" 1994-cü ildə Berlin kinofestivalının "Qızıl ayı" mükafatına layiq görülüb, yeddi "Oskar" nominasiyası qazanıb. Lakin filmin əhəmiyyəti mükafatlarla məhdudlaşmır. Şeridanın əsəri xatırladır ki, hüquqi qərarın arxasında konkret insan taleləri dayanır və ədalətin bərpası bəzən itirilmiş illəri, dağılan ailələri və həyatdan vaxtsız köçən insanları geri qaytara bilmir.

"525"

https://www.youtube.com/watch?v=04ZYTB2ZXVc

Rusca

https://rutube.ru/video/49b70cbe5fa0ecb9efc6339479e2c10c/

Türkcə

https://www.hdfilmcehennemi.nl/in-the-name-of-the-father/