Həbsxanada qatillərlə eyni kamerada saxlanılan rəssam Mazas albomu necə yarandı?

Bu gün tanınmış fransız neoimpressionist rəssam Maksimilyen Lüsün anım günüdür.
Kulis.az sənətkarın həyatı və yaradıcılığı haqqında maraqlı faktları təqdim edir.

Maksimilyen Lüs sadəcə rənglər dünyasının adamı deyildi; o, Fransa polisinin "təhlükəli adamlar" siyahısında, adı terrorçularla yanaşı çəkilən bir radikal idi. Onun bu qaranlıq yolu hələ 13 yaşında, 1871-ci il Paris Kommunasının qanlı yatırılması zamanı başladı. Öz hökumətinin vətəndaşları divara dirəyib güllələməsinə, küçələrdəki "cəsəd dağları"na şahidlik etmək balaca Lüsün psixologiyasını əbədi dəyişdi və onda burjua cəmiyyətinə qarşı sönməyən bir nifrət yaratdı. Böyüdükcə bu nifrət onu fırçadan çox, siyasi mübarizəyə yönəltdi. İmpressionist həmkarları günəşli bağçaları çəkərkən, o, anarxist "Pere Peinard" qəzeti üçün kütlələri üsyana səsləyən təxribatçı karikaturalar çəkirdi. Bu fəaliyyəti onu 1894-cü ildəki böyük qalmaqalın mərkəzinə atdı.

Həmin il Fransa Prezidenti Sadi Carnot anarxist tərəfindən öldürüldükdən sonra ölkədə "cadugər ovu" başladı və Lüs "dövlətə qarşı sui-qəsd" ittihamı ilə yatağından qaldırılaraq məşhur Mazas həbsxanasına atıldı. İncə ruhlu rəssam qatillərlə eyni kameranı bölüşməli oldu, lakin sınmaq əvəzinə kameranı emalatxanaya çevirdi. Dostlarının gizlicə ötürdüyü kağızlarda həbsxana həyatını, siyasi məhbusların portretlərini çəkərək tarixə "Mazas albomu"nu bəxş etdi. O, tarixdə "Otuzlar Məhkəməsi" kimi tanınan məşhur prosesdə terrorçularla birlikdə mühakimə olundu. Hərçənd sübutların kifayət qədər olmaması səbəbindən azad edilsə də, polis nəzarəti və "təhlükəli anarxist" damğası ömrünün sonuna qədər onun kölgəsi kimi izlədi.

Lüsün sənət dünyasında yaratdığı əsl şok, onun "Neoimpressionizm" (puantilizm) texnikasına olan yanaşması idi. Bu texnika (xırda nöqtələrlə rəsm çəkmək) adətən sakit dəniz mənzərələri və burjua əyləncələri üçün istifadə edilirdi. Lüs isə bu "elmi və sakit" metodu götürüb, onu qan, tər və xaosu təsvir etmək üçün istifadə edərək estetik bir qalmaqal yaratdı. Məsələn, onun ən sarsıdıcı əsərlərindən biri olan "Parisdə bir küçə, 1871-ci ilin mayı" tablosu, rəssamın illər sonra belə travmadan qurtula bilmədiyini göstərir. Bu əsərdə o, sadəcə bir küçəni deyil, yerdə səpələnmiş kommunarların cəsədlərini elə bir "soyuqqanlılıqla" (puantilizm texnikası ilə) çəkmişdi ki, bu təzad izləyicilərdə dəhşət hissi yaradırdı. Sanki gözəl bir mozaikanın içində parçalanmış insan bədənləri gizlədilmişdi.

Turistlərin heyran olduğu Parislə, Lüsün çəkdiyi Paris arasında yerlə göy qədər fərq var idi. O, Eyfel qülləsinin əzəmətini deyil, 1910-cu il Paris daşqınını ("The Great Flood of Paris") çəkmişdi. Sena çayı daşıb şəhəri basanda, varlılar evlərini tərk edib qaçarkən, Lüs fırçasını götürüb su altında qalmış küçələri, qayıqlarla hərəkət edən çarəsiz insanları və xaosu sənədləşdirdi. Onun "Rue de l'Ecole-de-Medecine" kimi daşqın seriyaları, təbiətin burjua şəhərini necə diz çökdürdüyünü göstərən sənədli sübutlardır.

Həmçinin, o, hazır binaları yox, inşaat prosesini çəkməyi sevirdi. Parisin yenidən qurulması zamanı (Haussmann layihələri bitdikdən sonrakı dövr) o, tikintilərdə işləyən fəhlələri – bənnaları, suvaqçıları, yük daşıyanları – "müasir dövrün qəhrəmanları" kimi təsvir edirdi. O, kilsənin (Notr-Dam) özünü yox, onun təmirində işləyən fəhlənin belindəki yükü müqəddəsləşdirirdi.

Lüs sənət naminə sözün əsl mənasında cəhənnəmə səyahət edirdi. Belçikanın sənaye bölgəsi Şarleruaya səfəri zamanı o, zəhərli qazların və kömür tozunun hökm sürdüyü zavodlarda saatlarla vaxt keçirirdi. Onun çəkdiyi fəhlələr qəhrəman deyildi; onlar sənaye inqilabının qurbanları, əzilmiş, deformasiyaya uğramış bədənlər idi. Bu rəsmlər Paris sərgilərində nümayiş olunanda, "gözəllik axtaran" tənqidçilər tərəfindən "çirkinliyin tərənnümü" adlandırılmışdı.

Bu radikal mövqe Birinci Dünya müharibəsi zamanı daha da kəskinləşdi. Bir vaxtlar çiyin-çiyinə addımladığı dostları millətçilik dalğasına qapılıb müharibəni dəstəkləyəndə, Lüs onları "satqın" adlandırdı və qətiyyətli pasifist mövqeyindən dönmədi. Həyatının sonundakı "xəyanət" isə köhnə dostu Pol Sinyak ilə əlaqəlidir. Sinyak ömrü boyu puantilizmə sadiq qaldığı halda, Lüs sonralar bu texnikadan imtina edib daha sərbəst, daha aqressiv fırça vuruşlarına keçdi. Bu, o dövrün avanqard dairələrində "prinsiplərə xəyanət" kimi qarşılandı. Birinci Dünya müharibəsi zamanı isə o, demək olar ki, tək qaldı. Hətta ən radikal anarxistlər belə almanlara nifrətdən dolayı Fransa ordusunu dəstəkləyəndə, Lüs "Vətənpərvərlik – axmaqların təsəllisidir" deyərək müharibə əleyhinə rəsmlər çəkməyə davam etdi. O, qəhrəmanlıq dastanları əvəzinə, vağzallarda dul qalan qadınları, şikəst qayıdan əsgərləri çəkərək müharibənin eybəcər üzünü göstərdi. Həyatının ironiyası isə sonda baş verdi: gəncliyində bütün titullara nifrət edən bu adam, 1935-ci ildə Müstəqil Rəssamlar Cəmiyyətinin prezidenti oldu. Bəziləri bunu sistemlə barışıq, bəziləri isə sistemin onu udması kimi qəbul etdi. Lakin 1941-ci ildə nasist işğalı altındakı Parisdə gözlərini yumanda, geridə sadəcə rəsm əsərləri deyil, həm də barıt, tər və üsyan qoxulu bir irs qoydu.

Bu gün Lüsün həyatı ilə bağlı ən böyük şok bəlkə də onun mirasının aqibətidir. Ömrünü kapitalizmlə mübarizəyə həsr edən, fəhlə sinfinin pulsuzluğunu və əzabını çəkən, rəsmlərini çox vaxt dostlarına bağışlayan və ya qəpik-quruşa satan bu adamın əsərləri bu gün kapitalizmin ən böyük simvoludur.

Hazırda "Sotheby's" və "Christie's" kimi nəhəng hərrac evlərində Maksimilyen Lüsün "Qara ölkə" və ya "Paris mənzərələri" əsərləri milyonlarla dollara satılır.

Onun nifrət etdiyi burjuaziya sinfinin müasir nümayəndələri – bankirlər və oliqarxlar onun "fəhlə üsyanı" qoxuyan tablolarını öz malikanələrini bəzəmək üçün alırlar.

Əgər Lüs bu gün sağ olsaydı və öz rəsminin bir birja dəllalının divarından asıldığını görsəydi, yəqin ki, həmin evi elə öz əli ilə yandırardı...