Hərbi radarlar yağışın qarşısını ala bilir?

ABŞ-İsrail və İran müharibəsindən sonra bölgədə artan yağışlar hərbi radarların məhv edilməsi ilə əlaqələndirilib. Qeyd edilib ki, İranın bölgədə vurduğu 18 radar təkcə hərbi raket və zenit radarları deyil. Guya onlardan bəziləri coğrafi ərazilərdə yağış buludlarını dəf etmək üçün meteoroloji radar olub. 

"Bulud oğurluğu" kimi tanınan bu nəzəriyyə İranda 15 ildən çoxdur ki, təbliğ olunur və  İrandakı quraqlığa görə digər ölkələr günahlandırılır.

Bu nəzəriyyə quraqlığın və su çatışmazlığının səbəbini ölkədə suyun daxili idarəçiliyində və pis idarə olunmasında deyil, xarici müdaxilədə görür. 

İran 40 günlük müharibədə Bəhreyn, Qətər və digər Fars körfəzi ölkələrindəki radar qurğularına qarşı müdafiə məqsədilə Cənubi Fars körfəzi dövlətlərindəki Amerika hərbi radarlarını məhv etdi. Hərbi raket və zenit radarlarının hədəfləri arasında AR-327 erkən xəbərdarlıq radarı və AN/FPS-132 ballistik raketdən müdafiə radarı var idi.

Qətərdə ballistik raketdən müdafiə şəbəkəsinin əsas komponenti olan ABŞ tərəfindən idarə olunan AN/FPS-132 Block 5 erkən xəbərdarlıq radarı vurulub. Hücum ciddi ziyana səbəb olub və bu, 1,1 milyard dollarlıq sistemə "strateji cəhətdən əhəmiyyətli zərbə" adlandırılıb.

Bu arada, İran Küveytdəki ABŞ dəniz qüvvələrinin aktivlərini, Qətərdəki Əl-Udeyd hava bazasını və İsraildəki müxtəlif obyektləri hədəfə alıb.

Bu radarların iddia edilən məqsədi (yağış buludlarını dəf etmək) heç bir elmi mənbədə və ya hesabatda tapılmır. 

Lakin ABŞ radarlarının son zamanlar məhv edilməsi bölgədə güclü yağışlara səbəb olması ilə əlaqələndirilib. 

Beynəlxalq Seysmologiya İnstitutunun professoru Mehdi Zare bildirib ki, şiddətli quraqlıqla mübarizə aparmaq, o cümlədən yağış yaratmaq üçün təyyarələr vasitəsilə buludlara gübrələmə əməliyyatları İranın bəzi yerlərində istifadə olunub. Lakin Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də daxil olmaqla, regionda quraqlığa çox həssas olan digər ölkələr də eyni metoddan istifadə edirlər.

Günəş işığını əks etdirmək və planeti sərinlətmək üçün stratosferə hissəciklər yeritmək və bununla da qlobal istiləşmə və istixana effekti problemini həll etməyin yolunu tapmaq üçün hipotetik geomühəndislik planı mövcuddur.

Tədqiqatlar göstərir ki, ABŞ-də öyrənilən bu plan ümumilikdə qlobal quraqlığın tezliyini azalda bilsə də, bəzi ərazilərdə yağıntıları da azalda bilər ki, bu da bu ərazilərdə quraqlığı daha da şiddətləndirə bilər. Əlbəttə ki, bu tədqiqat hələ də eksperimental və ilkin xarakter daşıyır və hələ tətbiq olunmayıb.

ABŞ-də Denver və Solt Leyk Siti kimi soyuq bölgələrdəki hava limanları super soyuq dumanı aradan qaldırmaq və təyyarələrin görünürlüyünü yaxşılaşdırmaq üçün quru buzla gübrələmədən istifadə edir. ABŞ hökumətinin Qasırğa Layihəsi (1962-1983) də qasırğaları gübrələməklə zəiflətməyi hədəfləyirdi. Nəticələr proqramın səmərəsiz olduğunu göstərdi və layihə dayandırıldı. 

Bulud səpilməsi yağıntıları orta hesabla 3-15 faiz artırıb və əksər hallarda 5-7 faiz uğur qazanılıb.

Yağış və qarı artırmaq üçün bulud səpilməsinin effektivliyi qismən və lokal olsa da, uğurlu iqlim manipulyasiyası aşağı uğur nisbəti ilə baş verib. Lakin geniş yayılmış quraqlıq yaratmaq və ya əsas iqlim sistemlərinə dəqiq, tələb üzrə nəzarət etmək hazırda elmi cəhətdən mümkün deyil.

Bəzi ərazilərdə yağış miqdarını azaltmaq və quraqlıq yaratmaq üçün stratosfer aerozolları (SAI) yeritməklə qəsdən quraqlıq yaratmaq hazırda nəzəri və kağız üzərindədir.

Beynəlxalq Seysmologiya İnstitutunun professoru da həmçinin qeyd edib ki, quraqlıq kimi genişmiqyaslı iqlim hadisəsini qəsdən yaratmaq və ya əhəmiyyətli dərəcədə təsir etmək üçün heç bir texnologiya yoxdur. 

Ağarza Elçinoğlu