Icma.az
close
up
RU
Həsən bəy Zərdabi: Milləti oyadan adam və onun gizli mübarizəsi

Həsən bəy Zərdabi: Milləti oyadan adam və onun gizli mübarizəsi

Icma.az xəbər verir, Bizimyol saytına əsaslanaraq.

Azərbaycan tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların fəaliyyəti yalnız gördükləri işlərlə deyil, etməyə məcbur olduqları susqunluqlarla da ölçülməlidir. Həsən bəy Zərdabi məhz bu cür şəxsiyyətlərdəndir. O, təkcə milli mətbuatın banisi deyil, eyni zamanda imperiya şəraitində milli şüuru sistemli şəkildə formalaşdıran ilk strateqlərdən biri olmuşdur.

Çar Rusiyası dövründə açıq milli çağırışların necə ağır nəticələr doğurduğunu anlayan Zərdabi, maarifçilik fəaliyyətini xüsusi üsulla qurmuşdu. Maraqlı, lakin az vurğulanan faktlardan biri odur ki, o, “Əkinçi” qəzetində bir çox məqaləni qəsdən sadə məişət mövzuları altında gizlədirdi. Torpaq, kənd təsərrüfatı, suvarma, maldarlıq mövzuları əslində xalqı iqtisadi müstəqil düşünməyə sövq etmək üçün vasitə idi.

Arxiv sənədləri göstərir ki, çar məmurları qəzetin bağlanmasını məhz “siyasi təhlükə görmədikləri” üçün uzun müddət təxirə salmışdılar. Halbuki Zərdabi milli düşüncəni açıq siyasətdən daha təsirli yolla, xalqın gündəlik həyatına nüfuz edərək formalaşdırırdı.

Az bilinən tarixi faktlardan biri də Zərdabinin Bakıda və Şamaxıda mütəmadi olaraq qeyri-rəsmi ev toplantıları təşkil etməsidir. Bu görüşlərdə o, gənc müəllimlər, mollalar və tacirlərlə bir araya gələrək xalqın gələcəyi, təhsil modeli və dil məsələləri barədə müzakirələr aparırdı. Maraqlıdır ki, bu toplantılarda iştirak edən şəxslərin bir qismi sonradan milli oyanış hərəkatının aparıcı simalarına çevrilmişdir. Zərdabi bu insanları açıq təşkilata cəlb etmirdi. Çünki yaxşı bilirdi ki, imperiya şəraitində təşkilatlanmış ideya təhlükəli görünür, amma fərdi düşüncələrin yayılması nəzarətdən yayınır.

Zərdabinin ən qətiyyətli mövqeyi ana dili ilə bağlı idi. Onun şəxsi qeydlərində qeyd olunur ki, o, rusdilli maarifin genişlənməsini “müvəqqəti fayda, uzunmüddətli fəlakət” adlandırırdı. Maraqlı faktdır ki, Zərdabi bəzi ziyalılarla münasibətini sırf bu məsələyə görə kəsmişdi. O, inanırdı ki, ana dilində düşünməyən xalq azad düşünə bilməz. Bu baxımdan Zərdabinin fəaliyyəti təkcə mədəni yox, psixoloji müstəqillik uğrunda mübarizə idi.

“Əkinçi” qəzetinin bağlanmasından sonra Zərdabi rəsmi olaraq cəzalandırılmasa da, faktiki olaraq ictimai təcridə məruz qaldı. Ona yüksək vəzifələr təklif olunmur, yazıları çap edilmir, fikirləri “təhlükəsiz” hesab edilən çərçivəyə sıxışdırılırdı.

Bu mərhələ Zərdabinin həyatında ən ağır dövr idi. Lakin maraqlı fakt budur ki, o, məhz bu dövrdə maarifçilik ideyalarını daha çox şifahi şəkildə yaymağa başlamışdı. Bəzi tədqiqatçılar hesab edir ki, Zərdabinin birbaşa təsiri ilə onlarla müəllim kəndlərdə fəaliyyətə başlamışdır.

Həsən Bəy Zərdabinin ideyaları onun sağlığında tam dərk olunmasa da, XX əsrin əvvəllərində yaranan milli mətbuat, maarif cəmiyyətləri və siyasi hərəkatlar birbaşa onun ideya xəttini davam etdirmişdir. Maraqlıdır ki, həmin dövrün ziyalıları Zərdabinin adını açıq şəkildə çəkməsələr də, onun prinsiplərini dəyişmədən qoruyurdular. Bu da onu göstərir ki, Zərdabi şəxsiyyət kultu yaratmaq yox, düşüncə məktəbi formalaşdırmaq istəyirdi.

Həsən bəy Zərdabi sübut etdi ki, imperiya şəraitində belə xalqı oyatmaq mümkündür. Yetər ki, bunu açıq şüarlarla deyil, ağıl, səbir və strateji düşüncə ilə edəsən. O, tarixdə qalmaq üçün səs-küy yaratmadı, amma yaratdığı fikir səsi bir əsr sonra belə eşidilir.

Zərdabinin ən böyük tarixi rolu qəzet nəşr etmək yox, xalqı öz dili ilə düşünməyə öyrətmək idi. Məhz buna görə də o, Azərbaycan tarixində sadəcə bir maarifçi deyil, milli şüurun memarı kimi qiymətləndirilməlidir.

Nicat İsmayılov

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:105
embedMənbə:https://bizimyol.info
archiveBu xəbər 26 Yanvar 2026 13:51 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Balıq bazarında bahalaşma var (Video)

14 Noyabr 2026 21:02see337

Yuğ Teatrında Ana tamaşasının premyerası keçirilib FOTOLAR

14 Noyabr 2026 20:23see313

Avropa siyasi məkanında aparılan müzakirələrdə Azərbaycan fəal iştirak edir

14 Noyabr 2026 19:16see310

Musiqi dünyasında tarixi ilk: İnsan deyil, amma ilin ən yaxşı ifaçısı seçildi

15 Noyabr 2026 00:00see284

Kanadada minlərlə tələbə etiraz aksiyası keçirdi

15 Noyabr 2026 00:51see278

Rusların təxminən 90 faizi son üç ildə kredit götürdüyünü etiraf edib

14 Noyabr 2026 19:30see276

İrina Şeykin məşhur sevgililəri: Ronaldodan Bredli Kuperə, Kanye Uestdən...

15 Noyabr 2026 04:05see272

Ermənistanı Avropa İttifaqının tərkibində görürəm Paşinyan

14 Noyabr 2026 19:50see268

Zülalla ən zəngin çərəz

15 Noyabr 2026 03:04see257

Türkiyə gözəli beynəlxalq yarışmadan son anda kənarlaşdırıldı

15 Noyabr 2026 04:36see253

Britaniya Rusiya hərbi bazalarını vurmalıdır

15 Noyabr 2026 01:26see249

Toyuq ətini əvəz edir Tərkibində 25 % zülal var

15 Noyabr 2026 05:06see249

Bitkoinin qiyməti 66 min dollardan aşağı düşdü

15 Noyabr 2026 01:34see219

Həftədə bir məşq fiziki formanı və sağlamlığı yaxşılaşdıra bilərmi?

14 Noyabr 2026 21:54see217

Məşhur model milyarderə ərə getdi

15 Noyabr 2026 00:26see210

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

15 Noyabr 2026 14:28see202

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

15 Noyabr 2026 15:50see198

Türkiyəli aktyor ev sahibi ilə məhkəməni uddu Kirayə qalmaqalı

14 Noyabr 2026 22:18see198

Dublin səfəri Azərbaycanın Avropa siyasətinin yeni istiqamətlər üzrə paralel şəkildə inkişaf etdiyini göstərdi ŞƏRH

15 Noyabr 2026 13:13see193

Azərbaycanın İKT sektorunda rekord artım: Region ölkələri ilə fərq nə qədərdir?

15 Noyabr 2026 13:53see189
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri