Icma.az
close
up
RU
Həsən bəy Zərdabi: Milləti oyadan adam və onun gizli mübarizəsi

Həsən bəy Zərdabi: Milləti oyadan adam və onun gizli mübarizəsi

Icma.az xəbər verir, Bizimyol saytına əsaslanaraq.

Azərbaycan tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların fəaliyyəti yalnız gördükləri işlərlə deyil, etməyə məcbur olduqları susqunluqlarla da ölçülməlidir. Həsən bəy Zərdabi məhz bu cür şəxsiyyətlərdəndir. O, təkcə milli mətbuatın banisi deyil, eyni zamanda imperiya şəraitində milli şüuru sistemli şəkildə formalaşdıran ilk strateqlərdən biri olmuşdur.

Çar Rusiyası dövründə açıq milli çağırışların necə ağır nəticələr doğurduğunu anlayan Zərdabi, maarifçilik fəaliyyətini xüsusi üsulla qurmuşdu. Maraqlı, lakin az vurğulanan faktlardan biri odur ki, o, “Əkinçi” qəzetində bir çox məqaləni qəsdən sadə məişət mövzuları altında gizlədirdi. Torpaq, kənd təsərrüfatı, suvarma, maldarlıq mövzuları əslində xalqı iqtisadi müstəqil düşünməyə sövq etmək üçün vasitə idi.

Arxiv sənədləri göstərir ki, çar məmurları qəzetin bağlanmasını məhz “siyasi təhlükə görmədikləri” üçün uzun müddət təxirə salmışdılar. Halbuki Zərdabi milli düşüncəni açıq siyasətdən daha təsirli yolla, xalqın gündəlik həyatına nüfuz edərək formalaşdırırdı.

Az bilinən tarixi faktlardan biri də Zərdabinin Bakıda və Şamaxıda mütəmadi olaraq qeyri-rəsmi ev toplantıları təşkil etməsidir. Bu görüşlərdə o, gənc müəllimlər, mollalar və tacirlərlə bir araya gələrək xalqın gələcəyi, təhsil modeli və dil məsələləri barədə müzakirələr aparırdı. Maraqlıdır ki, bu toplantılarda iştirak edən şəxslərin bir qismi sonradan milli oyanış hərəkatının aparıcı simalarına çevrilmişdir. Zərdabi bu insanları açıq təşkilata cəlb etmirdi. Çünki yaxşı bilirdi ki, imperiya şəraitində təşkilatlanmış ideya təhlükəli görünür, amma fərdi düşüncələrin yayılması nəzarətdən yayınır.

Zərdabinin ən qətiyyətli mövqeyi ana dili ilə bağlı idi. Onun şəxsi qeydlərində qeyd olunur ki, o, rusdilli maarifin genişlənməsini “müvəqqəti fayda, uzunmüddətli fəlakət” adlandırırdı. Maraqlı faktdır ki, Zərdabi bəzi ziyalılarla münasibətini sırf bu məsələyə görə kəsmişdi. O, inanırdı ki, ana dilində düşünməyən xalq azad düşünə bilməz. Bu baxımdan Zərdabinin fəaliyyəti təkcə mədəni yox, psixoloji müstəqillik uğrunda mübarizə idi.

“Əkinçi” qəzetinin bağlanmasından sonra Zərdabi rəsmi olaraq cəzalandırılmasa da, faktiki olaraq ictimai təcridə məruz qaldı. Ona yüksək vəzifələr təklif olunmur, yazıları çap edilmir, fikirləri “təhlükəsiz” hesab edilən çərçivəyə sıxışdırılırdı.

Bu mərhələ Zərdabinin həyatında ən ağır dövr idi. Lakin maraqlı fakt budur ki, o, məhz bu dövrdə maarifçilik ideyalarını daha çox şifahi şəkildə yaymağa başlamışdı. Bəzi tədqiqatçılar hesab edir ki, Zərdabinin birbaşa təsiri ilə onlarla müəllim kəndlərdə fəaliyyətə başlamışdır.

Həsən Bəy Zərdabinin ideyaları onun sağlığında tam dərk olunmasa da, XX əsrin əvvəllərində yaranan milli mətbuat, maarif cəmiyyətləri və siyasi hərəkatlar birbaşa onun ideya xəttini davam etdirmişdir. Maraqlıdır ki, həmin dövrün ziyalıları Zərdabinin adını açıq şəkildə çəkməsələr də, onun prinsiplərini dəyişmədən qoruyurdular. Bu da onu göstərir ki, Zərdabi şəxsiyyət kultu yaratmaq yox, düşüncə məktəbi formalaşdırmaq istəyirdi.

Həsən bəy Zərdabi sübut etdi ki, imperiya şəraitində belə xalqı oyatmaq mümkündür. Yetər ki, bunu açıq şüarlarla deyil, ağıl, səbir və strateji düşüncə ilə edəsən. O, tarixdə qalmaq üçün səs-küy yaratmadı, amma yaratdığı fikir səsi bir əsr sonra belə eşidilir.

Zərdabinin ən böyük tarixi rolu qəzet nəşr etmək yox, xalqı öz dili ilə düşünməyə öyrətmək idi. Məhz buna görə də o, Azərbaycan tarixində sadəcə bir maarifçi deyil, milli şüurun memarı kimi qiymətləndirilməlidir.

Nicat İsmayılov

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:115
embedMənbə:https://bizimyol.info
archiveBu xəbər 26 Yanvar 2026 13:51 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see367

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see325

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see287

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see263

“Səhiyyə sahəsində vergi və sosial ödənişlərə yenidən baxılmalıdır”

18 Noyabr 2026 12:29see260

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see251

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see240

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see234

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see232

Cəmi 1 saata 3 növ xərçəngi aşkar edən metod

18 Noyabr 2026 19:49see219

Hansı qan analizi Alsheymeri 10 il öncədən xəbər verir?

18 Noyabr 2026 16:56see215

Azərbaycanda qızıl 15 faizə qədər ucuzlaşa bilər

18 Noyabr 2026 21:21see213

Bakının 27 istiqamətində tıxac VAR Foto

18 Noyabr 2026 19:16see211

Altı vəkil Kollegiyadan xaric olunub, 27 si cərimələnib

18 Noyabr 2026 20:00see208

Tarixi körpüdən strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan və Vyetnamı iqtisadi uğura aparan ortaq yollar

18 Noyabr 2026 21:07see207

Bu qədər “xiyar” bir arada Yeni dünya rekordu+Fotolar

19 Noyabr 2026 00:23see202

Könül Xasıyevanı pub da görəndə dəhşətə gəldim” Məşhur bloqer VİDEO

18 Noyabr 2026 17:22see202

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see195

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see195

“PAŞA Sığorta”nın yeni mobil tətbiqi istifadəyə verilib

18 Noyabr 2026 12:12see176
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri