Həsən bəy Zərdabi: Milləti oyadan adam və onun gizli mübarizəsi

Azərbaycan tarixində elə şəxsiyyətlər var ki, onların fəaliyyəti yalnız gördükləri işlərlə deyil, etməyə məcbur olduqları susqunluqlarla da ölçülməlidir. Həsən bəy Zərdabi məhz bu cür şəxsiyyətlərdəndir. O, təkcə milli mətbuatın banisi deyil, eyni zamanda imperiya şəraitində milli şüuru sistemli şəkildə formalaşdıran ilk strateqlərdən biri olmuşdur.

Çar Rusiyası dövründə açıq milli çağırışların necə ağır nəticələr doğurduğunu anlayan Zərdabi, maarifçilik fəaliyyətini xüsusi üsulla qurmuşdu. Maraqlı, lakin az vurğulanan faktlardan biri odur ki, o, “Əkinçi” qəzetində bir çox məqaləni qəsdən sadə məişət mövzuları altında gizlədirdi. Torpaq, kənd təsərrüfatı, suvarma, maldarlıq mövzuları əslində xalqı iqtisadi müstəqil düşünməyə sövq etmək üçün vasitə idi.

Arxiv sənədləri göstərir ki, çar məmurları qəzetin bağlanmasını məhz “siyasi təhlükə görmədikləri” üçün uzun müddət təxirə salmışdılar. Halbuki Zərdabi milli düşüncəni açıq siyasətdən daha təsirli yolla, xalqın gündəlik həyatına nüfuz edərək formalaşdırırdı.

Az bilinən tarixi faktlardan biri də Zərdabinin Bakıda və Şamaxıda mütəmadi olaraq qeyri-rəsmi ev toplantıları təşkil etməsidir. Bu görüşlərdə o, gənc müəllimlər, mollalar və tacirlərlə bir araya gələrək xalqın gələcəyi, təhsil modeli və dil məsələləri barədə müzakirələr aparırdı. Maraqlıdır ki, bu toplantılarda iştirak edən şəxslərin bir qismi sonradan milli oyanış hərəkatının aparıcı simalarına çevrilmişdir. Zərdabi bu insanları açıq təşkilata cəlb etmirdi. Çünki yaxşı bilirdi ki, imperiya şəraitində təşkilatlanmış ideya təhlükəli görünür, amma fərdi düşüncələrin yayılması nəzarətdən yayınır.

Zərdabinin ən qətiyyətli mövqeyi ana dili ilə bağlı idi. Onun şəxsi qeydlərində qeyd olunur ki, o, rusdilli maarifin genişlənməsini “müvəqqəti fayda, uzunmüddətli fəlakət” adlandırırdı. Maraqlı faktdır ki, Zərdabi bəzi ziyalılarla münasibətini sırf bu məsələyə görə kəsmişdi. O, inanırdı ki, ana dilində düşünməyən xalq azad düşünə bilməz. Bu baxımdan Zərdabinin fəaliyyəti təkcə mədəni yox, psixoloji müstəqillik uğrunda mübarizə idi.

“Əkinçi” qəzetinin bağlanmasından sonra Zərdabi rəsmi olaraq cəzalandırılmasa da, faktiki olaraq ictimai təcridə məruz qaldı. Ona yüksək vəzifələr təklif olunmur, yazıları çap edilmir, fikirləri “təhlükəsiz” hesab edilən çərçivəyə sıxışdırılırdı.

Bu mərhələ Zərdabinin həyatında ən ağır dövr idi. Lakin maraqlı fakt budur ki, o, məhz bu dövrdə maarifçilik ideyalarını daha çox şifahi şəkildə yaymağa başlamışdı. Bəzi tədqiqatçılar hesab edir ki, Zərdabinin birbaşa təsiri ilə onlarla müəllim kəndlərdə fəaliyyətə başlamışdır.

Həsən Bəy Zərdabinin ideyaları onun sağlığında tam dərk olunmasa da, XX əsrin əvvəllərində yaranan milli mətbuat, maarif cəmiyyətləri və siyasi hərəkatlar birbaşa onun ideya xəttini davam etdirmişdir. Maraqlıdır ki, həmin dövrün ziyalıları Zərdabinin adını açıq şəkildə çəkməsələr də, onun prinsiplərini dəyişmədən qoruyurdular. Bu da onu göstərir ki, Zərdabi şəxsiyyət kultu yaratmaq yox, düşüncə məktəbi formalaşdırmaq istəyirdi.

Həsən bəy Zərdabi sübut etdi ki, imperiya şəraitində belə xalqı oyatmaq mümkündür. Yetər ki, bunu açıq şüarlarla deyil, ağıl, səbir və strateji düşüncə ilə edəsən. O, tarixdə qalmaq üçün səs-küy yaratmadı, amma yaratdığı fikir səsi bir əsr sonra belə eşidilir.

Zərdabinin ən böyük tarixi rolu qəzet nəşr etmək yox, xalqı öz dili ilə düşünməyə öyrətmək idi. Məhz buna görə də o, Azərbaycan tarixində sadəcə bir maarifçi deyil, milli şüurun memarı kimi qiymətləndirilməlidir.

Nicat İsmayılov