Havana üçün Venesuela ssenarisi BAXIŞ BUCAĞI

Vaşinqton Venesuela prezidenti Nikolas Maduronun ələ keçirilməsi üzrə uğurlu əməliyyatı Kubada rejim dəyişikliyi üçün fürsət pəncərəsi kimi qəbul edib. Lakin Donald Trampın komandasının hələlik “Azadlıq Adası”nda mövcud hakim elitanı aradan qaldırmaq üçün ətraflı planı yoxdur: onlar "neft ilgəyi" və Kuba elitasını parçalamaq cəhdlərinin kombinasiyasına güvənirlər. Bununla belə, hətta sərt xətt tərəfdarları belə Kuba rejiminin Venesuela rejimindən daha davamlı olduğunu və Kubanın böhrandan sonrakı uzun bir dövrü olan ikinci İraqa çevrilmə riskinin çox yüksək olduğunu etiraf edirlər.

Venesuela ssenarisini həyata keçirdikdən sonra Tramp administrasiyası onu Kubada təkrarlamağı hədəfləyir - bu nəticəyə The Wall Street Journal (WSJ), Reuters və Politico da daxil olmaqla bir neçə Qərb media nəşrinin təhlilindən gəlmək olar. Yanvarın əvvəlində Nikolas Maduronun tutulması və nəticədə ölkənin enerji ehtiyaclarının 50%-ni ödəyən Venesuela neftinin Kubaya tədarükünün dayandırılması Vaşinqtonun "Kuba məsələsi"nin həlli yollarını müzakirə etməsi üçün başlanğıc nöqtəsi oldu. WSJ-nin məlumatına görə, Ağ Ev iqtisadi boğulma və Kuba elitasının üzvləri ilə pərdəarxası sövdələşmələrin kombinasiyasına əsaslanaraq, müvafiq qurumlara bu ilin sonuna qədər Havanada hakimiyyət dəyişikliyinə nail olmağı tapşırıb.

ABŞ Kubada rejim dəyişikliyini nəzərdən keçirir

Venesuela ssenarisi dövlət başçısının tutulması və onun ətrafındakıların danışıqlara məcbur edilməsini əhatə edən hərbi əməliyyat olsa da, Kuba ssenarisi çoxhərəkətli strategiya kimi qəbul edilir: əsas məsələ Amerikaya qarşı çıxan və altmış ildən çoxdur ki, onun təsirinə müqavimət göstərən bir sistem daxilində bir uçurum yaratmaqdır. Qəzetin məlumatına görə, Trampın komandasının hələlik Kuba hökumətini devirmək üçün "konkret planı" yoxdur. Fidel Kastro və onun silahdaşları 1959-cu ildə ABŞ-la sıx əlaqələri olan Batistanı devirdikdən, Sovet İttifaqı ilə əlaqəli "kommunist" hökumət yaratdıqdan və Amerika əmlakı da daxil olmaqla, özəl mülkiyyəti milliləşdirdikdən sonra bu plan on illərdir mövcuddur. Bu addım hələ də ABŞ elitasını narahat edir.

O vaxtdan bəri Kuba Qərb yarımkürəsində Amerika təsirinə açıq müqavimətin simvoluna çevrilib, demək olar ki, nüvə apokalipsisinə çevrilən Kuba Raket Böhranından və onilliklər boyu davam edən iqtisadi embarqodan sağ çıxıb. Vaşinqton bu böhranlara baxmayaraq, "kommunist rejimi"nin mövcudluğunu davam etdirməsindən, Meksika körfəzinin girişində unikal hərbi və geosiyasi mövqe tutan bir adaya hakim olmasından və Rusiya və Çinlə sıx əlaqələr saxlamasından narahat olmaya bilməz.

Vaşinqton Kuba məsələsini nümayişkaranə şəkildə öz təhlükəsizlik narahatlıqları ilə əlaqələndirir: Ağ Ev bildirir ki, Kubanın ABŞ düşmənlərinin hərbi və kəşfiyyat aktivlərini yerləşdirmək qabiliyyətini itirməsini təmin etmək ABŞ-ın maraqlarına uyğundur ki, bu da yeni Milli Təhlükəsizlik Strategiyası və Qərb yarımkürəsinə yönəlmiş diqqəti ilə uyğun gəlir. Bu yanaşma Kubadakı rejim dəyişikliyinin ideoloji qisas kimi deyil, rəqibləri çəkindirmək üçün daha geniş strategiyanın bir hissəsi kimi yerləşdirilməsinə imkan verir.

Lakin ABŞ həmişə Kubaya qarşı güc tətbiqini dəstəkləməyib. Prezident Barak Obamanın dövründə “Azadlıq Adası” ilə münasibətləri normallaşdırdı, diplomatik münasibətlər bərpa edildi, hər iki ölkənin vətəndaşları üçün səyahət kateqoriyaları genişləndirildi və Kuba ilə müəyyən biznes formaları qanuniləşdirildi. ABŞ pul köçürmələrini sadələşdirdi, təhlükəsizlik və insan hüquqları ilə bağlı dialoqa başladı və Ağ Ev birbaşa Konqresi Kuba ilə ticarət embarqosunu qaldırmağa çağırdı. Lakin artıq ilk prezidentlik müddətində Tramp bu kursu qismən dəyişdirdi. 2017-ci ildə "birtərəfli müqaviləni ləğv etdiyini" elan etdi və müxtəlif məhdudiyyətləri birtərəfli şəkildə bərpa etdi. Bu, Kuba rəhbərliyi arasında məyusluğa və ABŞ-a etibar edilə bilməyəcəyinə dair inanca səbəb oldu.

İkinci müddətində Trampın gündəliyi üsyankar adada hakimiyyət dəyişikliyinə doğru dəyişmiş kimi görünür. “Politico”nun administrasiya mənbələrinə istinadən verdiyi məlumata görə, qələbənin əsas açarı enerjidir. Nəşr izah edir ki, Kuba iqtisadiyyatına “oksigen tədarükünü boğmaq” məqsədi daşıyan adanın neft tədarükünün tam dəniz blokadası müzakirə olunur. Nəşrin yüksək vəzifəli mənbələrindən biri strategiyanı son dərəcə kinayəli şəkildə formalaşdırır: “Enerji rejimi devirməyə qadir olan boğucu vasitədir”.

Ağ Ev rəsmi olaraq Kuba Azadlığı və Demokratik Həmrəylik Qanunu kimi tanınan 1996-cı il federal qanununu tətbiq etməklə belə bir siyasəti qanuni olaraq ört-basdır etməyə ümid edir. Sənəddə ABŞ-ın Kubaya qarşı embarqosu sərtləşdirilib və onun əhatə dairəsi Kubanın demokratik idarəetməyə keçidini sürətləndirmək məqsədi ilə onunla iş görən xarici şirkətlərə də şamil edilib. Havana üçün vəziyyət artıq kritik həddə yaxınlaşıb. “Reuters” qeyd edir ki, Venesueladan neft tədarükü tamamilə kəsilib və ölkə müasir tarixdə ən pis elektrik kəsintiləri və yanacaq çatışmazlığı yaşayır. Agentliyin sitat gətirdiyi amerikalı ekspert Xorxe Pinóna görə, Venesuela neftinin axını bərpa olunmazsa, Kuba iqtisadiyyatı üçün "tunelin sonunda işıq yoxdur".

Nikolas Maduronun dövründə Venesuela və Kubanın bir növ simbioz yaratdığını xatırlamaq vacibdir: Karakas Kubaya neft və maliyyə yardımı təmin edirdi, Havana isə Venesuelaya həkimlər, hərbi qulluqçular və bir çox digər mütəxəssislər göndərərək faktiki olaraq Venesuela dövlət aparatında möhkəmlənirdi. Kubalı mütəxəssislər təhlükəsizlik strukturlarında və strateji obyektlərdə çalışırdılar - buna görə də Amerika xüsusi təyinatlıları Maduronu ələ keçirəndə bir çox kubalı ölən və yaralananlar arasında idi. Beləliklə, bir rejimin süqutu digərini ciddi şəkildə sarsıdır. Amerika kəşfiyyat agentlikləri bildirirlər ki, Kuba iqtisadiyyatı "çökmək ərəfəsindədir". Bu kontekstdə enerjiyə qarşı sərt mövqe artıq başlayan daxili prosesləri sürətləndirməyin bir yolu kimi təqdim olunur. Donald Tramp dəfələrlə bu baxımdan Kubanın günlərinin "saylı" olduğuna əminliyini ifadə edib.

ABŞ Kubanın neftini necə kəsdi?

Politico təhlilində deyilir ki, Trampın Konqresdəki müttəfiqləri Ağ Evi inandırırlar ki, Kubanı Venesuela neftindən və pulundan məhrum etməklə Vaşinqton "kommunist liderliyinə" təzyiq göstərmək üçün tarixi bir fürsət qazanıb. Digər nəşrlərə görə, Dövlət Departamenti neft blokadasından Kuba ilə əməkdaşlıq etməyə davam edən ölkələrə qarşı sanksiyalara qədər xəttin sərtləşdirilməsinin əsas hərəkətverici qüvvələrindən biridir. Kubalı mühacir ailəsindən olan Marko Rubionun əsas xarici siyasət departamentinin rəhbərliyi altında bu təzyiq daha çox hədəfə çevrilib: hazırkı Dövlət Katibi uzun müddət Havanada rejim dəyişikliyini müdafiə edib və indi Dövlət Departamentinin bürokratik rıçaqlarından, viza məhdudiyyətlərindən tutmuş ikinci dərəcəli sanksiya paketlərinin hazırlanmasına qədər istifadə edir.

Strategiyanın ikinci yolu Kuba rəhbərliyi daxilində hakimiyyətin nəzarətli keçidini asanlaşdırmaq istəyən "daxili"nin axtarışıdır. Wall Street Journal-a görə, administrasiya Mayami və Vaşinqtonda Kubalı mühacir və insan haqları qrupları ilə fəal şəkildə görüşlər keçirir və Havanada rejim dəyişikliyi prosesinə rəhbərlik etmək istəyən şəxsləri müəyyən etməyə çalışır. Lakin Ağ Ev Venesuela təcrübəsinin Kubaya tam tətbiq oluna bilməyəcəyini qəbul edir. Həm keçmiş, həm də hazırkı rəsmilər hesab edirlər ki, Kubada daha intizamlı, birləşmiş və ideoloji elita var və hərbi komandanlıq, kəşfiyyat orqanları və partiya rəhbərliyi onilliklər boyu Amerika hərbi təzyiqinə hazırlaşıb.

"Politico"nun xəbər daycesti qeyd edir ki, Vaşinqtondakı müzakirələrin bir hissəsi kortəbii etirazları tətikləmək ümidi ilə iqtisadi çöküşü təhrik etməyə, yoxsa nomenklaturanın müəyyən seqmentləri və hərbi rəhbərliklə danışıqlar yolu ilə "idarə olunan keçid" yaratmağa çalışmağa yönəlib. Həddindən artıq eskalasiyaya qarşı çıxanlar ABŞ-ın imicinə xələl gətirə və digər oyunçuların müdaxiləsi üçün yer yarada biləcək humanitar böhran riski barədə xəbərdarlıq edirlər. Amerika mətbuatına görə, administrasiya daxilində müzakirələr məhz buna görə davam edir. Bəziləri yaxın aylarda vəziyyəti tərsinə çevirmək üçün maksimum təzyiq göstərilməsini tələb edir, digərləri isə Kubanın Vaşinqton üçün ikinci Venesuela deyil, ikinci İraqa çevrilə biləcəyindən qorxaraq sanksiyaların və elita ilə qeyri-rəsmi əlaqələrin daha çevik birləşməsini tələb edirlər.

V.VƏLİYEV
P.S. Məqalədə xarici mənbələrə istinadlar var