Hörmüz boğazı bölünür? GÜNÜN SUALI

Amerika Birləşmiş Ştatları, Oman və İran Hörmüz boğazından tranziti tənzimləməyə yönəlmiş prinsipial yeni bir razılaşma bağlamağa yaxındırlar. Bu, Prezident Donald Trampın İslam Respublikasına enerji infrastrukturunu hədəf almaq üçün planlaşdırılan kütləvi hücumu ləğv etməsindən bir neçə gün sonra baş verdi. Saziş layihəsində Hörmüzdən daxil olan kommersiya nəqliyyatının İran sahillərindən cənuba, çıxan nəqliyyatın isə Oman sularından keçəcəyi nəzərdə tutulur. Lakin razılaşma müvəqqəti olacaq.

Yaxın Şərqdəki Axios mənbələri bizə Vaşinqton, Maskat və Tehranın Hörmüz boğazının taleyi ilə bağlı yekun razılaşmaya yaxın olduqlarını bildirdilər. Onların sözlərinə görə, tərəflər regionda kövrək atəşkəsi bərpa edəcək və ticarət gəmilərinin Hörmüz boğazından keçməsi üçün yeni qaydaları tətbiq edəcək bir razılaşmanı müzakirə edirlər. Xüsusilə, razılaşmanın mətnində Fars körfəzinə girmək istəyən beynəlxalq ticarət gəmilərinin İran sularından keçəcəyi nəzərdə tutulur. Tehran əvvəllər bu yolu qanunsuz və boğaza nəzarət hüququnun pozulması hesab etsə də, körfəzdən çıxan gəmilərin cənuba, Oman sahillərindən keçməsinə icazə veriləcək.

Axios mənbələri razılaşmaların yalnız 60 gün davam edəcəyini aydınlaşdırdılar. Bundan əlavə, onlar bildirdilər ki, təşəbbüs İranın bu hüququ saxlamaqda əvvəlki təkidlərinə baxmayaraq, uçuşlara tranzit haqqı tətbiq etməyəcəyini nəzərdə tutur. Tehran hətta Vaşinqtonla dolayı danışıqları da təsdiqləməyib və yalnız Maskatla məsləhətləşdiyini vurğulayıb. İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Esmail Baghaei vurğulayıb ki, "Hörmüz boğazının iki sahilyanı dövləti arasında danışıqlar həm İranın, həm də Omanın suveren hüquqlarını və təhlükəsizlik maraqlarını qorumaqla yanaşı, təhlükəsiz dəniz yollarının yaradılmasına yönəlib". Onun sözlərinə görə, məsləhətləşmələr "həm texniki, həm də siyasi səviyyələrdə müsbət şəkildə irəliləyir". Amerika tərəfi də danışıqlar prosesində irəliləyiş əldə edildiyini açıq şəkildə etiraf edib.

İranın dövlət televiziyasının mənbəyə istinadən verdiyi məlumata görə, Oman və İran arasında təklif olunan razılaşma Hörmüz boğazının dərhal açılmasını nəzərdə tutmur. Bu mənbələrə görə, Tramp administrasiyası razılaşmanı pozmağa və İrana qarşı aqressiv hərəkətlər etməyə davam edərsə, sular bağlı qalacaq. Bundan əlavə, İran mediasına görə, Omanla diplomatik proses əsasən Hörmüz boğazında mərkəzi gəmiçilik marşrutunun yaradılmasına yönəlib - bir tərəfdən İranın boğazda xüsusi mövqeyini təmin edəcək, digər tərəfdən isə Hörmüz boğazına gedən cənub və şimal marşrutlarından istifadəni əhəmiyyətsiz edəcək bir marşrut.

"İlk mərhələdə İran boğazı digər gəmiçiliklərə açmazdan əvvəl minalardan təmizlənməsini təmin etmək üçün neft tankerləri də daxil olmaqla gəmiləri bu su yolundan keçirəcək", - deyə məsələ ilə tanış olan mənbə Financial Times (FT) qəzetinə bildirib. FT-nin məlumatına görə, ABŞ-İran vasitəçilik danışıqlarının gündəliyi gəmiçilik məsələlərindən kənara çıxır. Danışıqlarla tanış olan FT mənbəyi bildirib ki, "Əgər Tehran boğazla bağlı razılığa gələrsə, ABŞ İran limanlarına qarşı dəniz blokadasını ləğv edəcək və İran neft ixracına qarşı sanksiyaları yumşaldacaq". Nəşrin müsahibə verdiyi xarici diplomatlara görə, yeni razılaşmanın ABŞ və İran arasında 17 iyunda məsafədən imzalanmış qısamüddətli anlaşma memorandumunu canlandıracağına ümid var. Lakin, çox şey hazırda əsasən İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (İİKK) sərt elementləri ilə təmsil olunan İslam Respublikasının ali rəhbərliyinin təsdiqindən asılı olacaq.

Lakin, FT-nin qeyd etdiyi kimi, ABŞ-İsrail əməliyyatının ilkin hərbi məqsədlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənən yeni razılaşma, ABŞ-da "demək olar ki, mənfi reaksiya doğuracaq". Razılaşmalar Vaşinqtonun Tehrana danışıqlar şərtlərini tətbiq etməməsini təsdiqləyir. ABŞ Mərkəzi Komandanlığının məlumatına görə, ticarət gəmiləri hələ də Oman sularından keçə bilir. ABŞ hərbi bəyanatında vurğulanır ki, "Hörmüz boğazından keçən cənub marşrutu bu beynəlxalq dəniz yolundan keçmək istəyən bütün ticarət gəmiləri üçün açıqdır və açıqdır". "Son üç ay ərzində ABŞ qüvvələri 1000-dən çox gəmiyə boğazdan uğurla keçməkdə kömək edib". Lakin, gəmiçilik şirkətləri yaxşı bilirlər ki, Oman sahillərində bu cür nəqliyyat son aylarda dəfələrlə İranın birgə hücumlarına səbəb olub.

Bu baxımdan, beynəlxalq gəmiçilik nəqliyyatını izləyən analitiklər xəbərdarlıq edirlər ki, ABŞ, Oman və İran arasında hipotetik anlaşma barədə məlumatlara baxmayaraq, Hörmüz boğazından keçmə riski kifayət qədər yüksək olaraq qalır. Beynəlxalq tədqiqat şirkəti Kpler 5 avqustda qeyd edib ki, "Hörmüz boğazındakı iki vacib boğucu nöqtədən dəniz nəqliyyatı müxtəlif istiqamətlərdə hərəkət edir. 4 avqustda Hörmüz boğazından keçidlərin sayı səkkizə düşüb, gəmilərin əhəmiyyətli bir hissəsi Fars körfəzindən çıxıb və marşrutlar əsasən İranın birtərəfli marşrutuna yönəlib".

V.SALAH