Hörmüzdə başlayan neft şoku Qərbə doğru yayılır

Hörmüz Boğazında başlayan neft şoku indi Qərbə doğru yayılır. Enerji sektoru böhranın hələ başlanğıc mərhələsində olduğu barədə xəbərdarlıq edilir.

Marja xəbər verir ki, keçən həftə ərzində 30-dan çox neft və təbii qaz treyderi, menecer, vasitəçi, daşıyıcı və məsləhətçi ilə aparılan görüşlərdə bir mesaj dəfələrlə vurğulanıb: Dünya hələ də vəziyyətin ciddiliyini tam dərk etməyib. Onların bir çoxu 1970-ci illərdəki neft şoku ilə müqayisələr apararaq, Hörmüz Boğazının bağlanmasının daha böyük bir böhran yaratmaq təhlükəsi daşıdığını qeyd ediblər. Asiyanı vuran yanacaq çatışmazlıqlarının tezliklə Qərbə də yayılmağa başlayacağını bildiriblər. Avropanın yükləri təmin etmək üçün daha yüksək qiymətlərlə üzləşməsi və yaxın həftələrdə dizel yanacağı qıtlığı riski ilə qarşılaşması ehtimal olunur.

Boğaz bağlı qalmağa davam edərsə, dünya neft və təbii qaz istehlakını ciddi şəkildə azaltmalı olacaq; lakin bu, qiymətlər istehlakçıları və biznesləri daha az uçmağa, avtomobil sürməyə və xərcləməyə məcbur edəcək səviyyəyə yüksəlmədən baş verməyəcək. Artıq tələbat azalmağa başlayıb və Asiyanın bəzi ölkələri yanacaq ehtiyatı toplayır və onu talon sistemi ilə paylayır. ABŞ hökumət rəsmiləri və Wall Street analitikləri neftin bir barelinin qiymətinin 200 dollara qədər yüksələ biləcəyi ehtimalını nəzərdən keçirməyə başlayıblar.

TotalEnergies SE şirkətinin baş icraçı direktoru Patrick Pouyanne, Hyustonda keçirilən CERAWeek konfransında çıxışı zamanı bildirib: “Bu böhran üç-dörd aydan çox davam edərsə, onun qlobal sistem probleminə çevriləcəyi mənə aydındır.” Pouyanne-in sözlərinə görə, “Qlobal miqyasda ixrac olunan xam neftin 20%-nin və LNG -nin 20%-nin Körfəz regionunda istifadəsiz qalması heç bir nəticə olmadan qəbul edilə bilməz.”

Sadə hesablamalar göstərir ki, boğazın bağlanması, itkiləri kompensasiya etmək üçün edilən müdaxilələr də nəzərə alındıqda, qlobal neft axınını gündə təxminən 11 milyon barel azaldır. Müharibədən əvvəlki tələbat səviyyələri ilə müqayisədə bu, təxminən 9 milyon barel kəsir deməkdir; bu da Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, İspaniya və İtaliyanın ümumi neft istehlakından daha böyük bir boşluqdur. Xüsusilə Asiyada tələbatın azalması bu kəsirin qismən kompensasiya olunmasına kömək edir. (Bazar da müharibəyə artıq təkliflə daxil olmuşdu.)

Lakin təklif baxımından vəziyyət bundan daha yaxşı olmaya bilər. Böyük həcmdə fövqəladə ehtiyatların bazara buraxılması və ABŞ-ın Rusiya və İran neftinə tətbiq etdiyi sanksiyalara verdiyi güzəştlər müəyyən müddət qazandırıb, lakin bunlar məhdud tədbirlərdir. Bu imkanlar tükəndikdən sonra Prezident Donald Trampın yaxın müddətdə qlobal neft qiymətlərinin artmasının qarşısını almaq üçün boğazı tam açmaqdan başqa hansı vasitələrə malik olduğu qeyri-müəyyəndir. İran xarici gəmilərin su yolundan keçməsinə məhdud sayda icazə verir, lakin indiyə qədər bu addımlar vəziyyəti ciddi şəkildə dəyişməyib.

LNG üzrə qlobal təklifin beşdə biri Hörmüzdən keçir

Mayeləşdirilmiş təbii qazda (LNG) vəziyyət daha da ağırdır. Hörmüz Boğazı qlobal təklifin təxminən beşdə birini təmin edir və Yaxın Şərqdən çıxan son yüklər artıq təyinat nöqtələrinə çatmaq üzrədir. Neftdən fərqli olaraq, qazın bazara çatdırılması üçün alternativ marşrutlar yoxdur və çatışmazlığı kompensasiya edəcək strateji ehtiyatlar çox azdır.

ABŞ dünyanın ən böyük LNG ixracatçısıdır və böyük istehsal gücünə görə ölkənin daxili qaz bazarı müharibədən nisbətən az təsirlənib.

Lakin neft yalnız yanacaq deyil: neft demək olar ki, hər sahədə istifadə olunan plastiklərin istehsalında da əsas xammaldır.

Körfəz regionunun aparıcı təchizatçıları, anbarların dolması səbəbindən artıq neft hasilatını azaldıblar. Boğaz nə qədər uzun müddət bağlı qalsa, münaqişə zamanı əsas enerji obyektlərinin zədələnməsi riski bir o qədər artır və bu da təklifə uzunmüddətli təsir göstərə bilər. Artıq dünyanın ən böyük LNG zavodunun bəzi hissələri raket zərbələri nəticəsində zədələnib və onun sahibi QatarEnergy təmirin 5 ilə qədər çəkə biləcəyi barədə xəbərdarlıq edib.

Qlobal iqtisadiyyat üçün İran müharibəsinin şoku artıq hiss olunmağa başlayıb. Bloomberg Economics-in böyük məlumatlara əsaslanan qiymət izləmə aləti ABŞ-da mart ayı üzrə istehlak qiymətləri indeksinin (inflyasiya göstəricisi) illik 3,4% olduğunu göstərir; bu, fevral ayındakı 2,4%-lə müqayisədə ciddi artımdır və əsas səbəb yanacaq qiymətlərinin yüksəlməsidir.

Daha geniş baxdıqda, neftin barel qiymətinin 110 dollar civarında olması halında, Bloomberg Economics SHOK modeli qiymətlərdə nəzərəçarpacaq, lakin idarəolunan artım və iqtisadi artımın zəifləməsini proqnozlaşdırır. Avrozonada bu, illik inflyasiyanın təxminən 1 faiz bəndi artması və ÜDM-in təxminən 0,6% azalması deməkdir.

Lakin Hörmüz Boğazı ikinci rüb ərzində uzun müddət bağlı qalarsa, neft qiymətlərinin kəskin artması riski yaranır. Qiymətlər barel üzrə 170 dollara çatarsa, inflyasiya və iqtisadi artıma təsir təxminən ikiqat artacaq; bu isə mərkəzi bankların siyasətindən tutmuş ABŞ-da aralıq seçkilərin nəticələrinə qədər hər şeyi dəyişə biləcək staqflyasiya şoku deməkdir.

Tələbi azaltmaq üçün qiymətlər nə qədər yüksəlməlidir?

Pimco şirkətində əmtəə portfeli investisiya qrupunun rəhbəri və təxminən 20 milyard dollar idarə edən Greg Sharenow bir podkastda belə deyib: “Bu qiymətin nə olacağını müzakirə etməyə başladığınız anda artıq bilinməyən sahəyə daxil olursunuz. Əgər bazarın etməli olduğu düzəliş budursa, bu ağrını çətin yolla yaşayacaqsınız.”

Hazırda neft qiymətləri panik səviyyəsinə çatmayıb. Fyuçerslər ötən həftə barel üzrə 112 dollardan bir qədər yuxarı bağlanıb; bu, müharibənin başlanğıcından bəri 55%-lik artım deməkdir, lakin 2008-ci ildəki 147,50 dollarlıq rekorddan xeyli aşağıdır. Avropada qaz qiymətləri münaqişənin əvvəlindən bəri 70% artıb, lakin 2022-ci il enerji böhranındakı zirvələrə hələ çatmayıb.

Bunun səbəblərindən biri investorların Donald Trampın uzunmüddətli müharibənin iqtisadi təsirləri kritik həddə çatmadan əvvəl münaqişəni dayandıracağına inanmasıdır.

Narahatlıqlar hələ aradan qalxmayıb

Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Hörmüz Boğazını yan keçən boru kəmərləri vasitəsilə nefti yönləndirmə cəhdləri təklifə təsiri qismən azaltsa da, ABŞ və digər ölkələr qiymətləri nəzarətdə saxlamaq üçün rekord həcmdə ehtiyatları bazara buraxacaqlarını açıqlayıblar.

Bu ehtiyatların bazara nə qədər sürətlə daxil olacağı qeyri-müəyyəndir. ABŞ-ın energetika naziri Chris Wright bildirib ki, Beynəlxalq Enerji Agentliyi (International Energy Agency) tərəfindən koordinasiya olunan buraxılış gündə 3 milyon barelə çata bilər, lakin Bloomberg hesablamalarında və Morgan Stanley analitiklərinin daha konservativ qiymətləndirməsində bu rəqəm 2 milyon barel götürülür. Çin də bazara təsiri yumşaltmaq üçün istifadə edə biləcəyi böyük neft ehtiyatlarına malikdir.

Digər tədbirlər çərçivəsində ABŞ dənizdə üzən anbarlarda saxlanılan Rusiya və İran neftinə tətbiq olunan sanksiyaları müvəqqəti olaraq yumşaldıb, bu isə neftin daha geniş alıcı kütləsinə çıxışını təmin edib və alıcılar sürətlə hərəkətə keçiblər.

Lakin bu tədbirlər böyük istehlakçı ölkələrin narahatlıqlarını aradan qaldırmaq üçün kifayət etməyib. Yaponiya zərurət yaranarsa, əlavə koordinasiyalı ehtiyat buraxılışı üçün International Energy Agency-ya müraciət edib.

Asiya bazarlarında tələbat azalması müşahidə olunur

Məsələdən xəbərdar olan bir şəxsin sözlərinə görə, Avropa İttifaqının enerji üzrə işçi qrupunun son iclasında əlavə neft ehtiyatlarının buraxılması məsələsi də müzakirə olunub; lakin bəzi ölkələr bunun yalnız real fiziki çatışmazlıqlar yarandıqda edilməli olduğunu bildirib. Eyni zamanda, əlavə buraxılışların bazardakı real təklifə nə qədər təsir edəcəyi də qeyri-müəyyəndir.

American Petroleum Institute təşkilatının baş icraçı direktoru Mike Sommers bildirib ki, böhranın başlamasından bir ay sonra rekord qiymət artımı fonunda ABŞ-ın istehlakçıları qorumaq üçün daha nə qədər imkanının olduğu bəlli deyil. Sommers deyib: “Hazırda əlimizdə olan plan olduqca məhduddur.”

Körfəz neftinin əsas alıcıları milyonlarla barel neftin bazardan itdiyini bildirir.

Xam neft fyuçersləri hələ zirvə səviyyələrindən uzaq olsa da, dizel və reaktiv yanacaq kimi emal olunmuş məhsulların qiymətləri son həftələrdə sürətlə artaraq bəzən 200 dolları keçib və bu, həm xam neftə, həm də Hörmüz Boğazından daşınan mayeləşdirilmiş qazlara yüksək dərəcədə bağlı olan Asiya bazarlarında tələbatın zəifləməsinin ilk əlamətlərini göstərib.

Qeyd edək ki, bu gün Brent nefti 3,7%-ə qədər bahalaşaraq 116,75 dolları görüb.