H.R.6534 saylı qanun layihəsi...

Tarixi ədalətsizliyə son qoyulmalıdır

Son 11 ayda ABŞ-Azərbaycan münasibətləri yeni və daha dinamik mərhələyə qədəm qoyub. Cənubi Qafqazda əbədi sülhün təmin olunması istiqamətində aparılan danışıqlarda tərəflərin mövqelərinin yaxınlaşması, eləcə də qlobal təhlükəsizlik proseslərinə birgə töhfə verilməsi Bakı ilə Vaşinqton arasında yeni siyasi dialoq mühitinin formalaşmasına səbəb olub. Bu dialoq həm regional sabitlik, həm də beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasının gücləndirilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. ABŞ Azərbaycanın regionda sabitləşdirici rolunu və geostrateji əhəmiyyətini daha aydın şəkildə dəyərləndirir - verilən qərarlar, ortaya qoyulan münasibət bunu təsdiqləyir. Azərbaycan isə öz növbəsində qlobal və regional proseslərdə tərəfdaşlıq imkanlarını genişləndirməyə çalışır. Bu əməkdaşlıq xətti yalnız mövcud əlaqələrin gücləndirilməsi ilə məhdudlaşmır, həm də tarixi münasibətlərin yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri edir. Belə bir şəraitdə ABŞ Konqresi tərəfindən 1992-ci ildə “Azadlığı müdafiə aktı”na əlavə edilən və Azərbaycana ABŞ-ın birbaşa dövlət yardımını qadağan edən  qanunvericilik aktının, başqa sözlə, “907-ci düzəliş”ə yenidən baxılması məsələsi aktuallaşıb. Regional reallıqların tam dəyişdiyi, Azərbaycanın qlobal enerji təhlükəsizliyində, antiterror fəaliyyətində və sülh təşəbbüslərində mühüm tərəfdaş kimi tanındığı bir dövrdə bu düzəlişin saxlanılması artıq reallıqlara uyğun gəlmir. Buna görə də iki ölkə arasında yaranan yeni qarşılıqlı etimad mühiti bu tarixi ədalətsizliyə son qoyulmasını qaçılmaz etməkdədir.

907-ci düzəlişin ləğvi üçün...

Təsadüfi deyil ki ABŞ Konqresinə Azərbaycana yardımla bağlı məhdudiyyətlərin ləğvini nəzərdə tutan qanun layihəsi təqdim edilib. Bu barədə Konqresinin saytında qeyd olunub. “9 dekabr 2025-ci ildə ABŞ Nümayəndələr Palatasına H.R.6534 saylı qanun layihəsi təqdim olunub. Layihə Azərbaycana yardım göstərilməsinə dair məhdudiyyətlərin ləğvini nəzərdə tutur. Qanun layihəsinin təşəbbüskarı Respublikaçılar Partiyasından Florida ştatını təmsil edən konqresmen Luna Anna Paulinadır”, - deyə məlumatda vurğulanır. Qeyd edək ki, layihə baxılması üçün Nümayəndələr Palatasının Xarici İşlər Komitəsinə göndərilib.

Xatırladaq ki, bu ilin avqust ayında ABŞ Prezidenti Donald Tramp tərəfindən “Azadlığa dəstək qanununa” 907-ci düzəlişin tətbiqinin müvəqqəti olaraq dayandırılması ilə bağlı sərəncam imzalanmışdı. Prezidentin qərarında qeyd olunurdu ki, bu addım ABŞ-ın beynəlxalq terrorizmə qarşı səylərinin dəstəklənməsi üçün vacibdir və ABŞ Silahlı Qüvvələrinin və koalisiya tərəfdaşlarının hazırlığını dəstəkləyir. Eləcə də, vurğulanırdı ki, bu qərar Azərbaycanın sərhəd təhlükəsizliyi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır - Ermənistan və Azərbaycan arasında aparılan sülh danışıqlarını zəiflətmir və Ermənistan əleyhinə istifadə olunmayacaq.

Trampın qərarı...

Nəzərə alsaq ki, Trampın 907-ci düzəlişin dayandırılması ilə bağlı qərarı bu ilin avqustun 8-də imzalanıb, bu bir daha, Vaşinqton görüşünün Azərbaycan ilə ABŞ arasında münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcı olduğunu təsdiqləyir. Son aylarda Bakı - Vaşinqton əlaqələrində intensivliyin yaşanması, dinamizmin müşahidə olunması, hətta ABŞ Konqresində Azərbaycanla bağlı yanaşmanın dəyişməsi münasibətlərdə yeni siyasi formatın formalaşdığının göstəricisidir. Əvvəllər Vaşinqton bölgəyə daha çox vasitəçi mövqeyi ilə yanaşırdısa, indi Azərbaycanla bərabərhüquqlu strateji tərəfdaşlıq müstəvisində əməkdaşlıq modelinə keçid müşahidə olunur. Bu, həm də onu göstərir ki, ABŞ Cənubi Qafqazda sabitliyi təmin edən yeganə real güc kimi məhz Azərbaycanın rolunu qəbul edib.

Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində keçmişin mənfi mirası...

Qeyd edək ki, rəsmi Vaşinqtonun Azərbaycana dövlət yardımı göstərməsini qadağan edən sözügedən düzəliş ilk dəfə 1992-ci ildə senator Con Makkeyn tərəfindən təklif edilmişdi. Sonradan isə senator Con Kerrinin və erməni lobbi təşkilatlarının dəstəyi ilə konqresmen Ueyn Ouens (Yuta ştatı) tərəfindən Konqresdə irəli sürüldü və erməni lobbi təşkilatlarının güclü təzyiqi nəticəsində Konqres tərəfindən qəbul edildi. 11 sentyabr 2001-ci ildə terror aktından sonra Konqres prezidentə düzəlişi ləğv etmək hüququ verən qanun qəbul etdi. Cozef Baydenin ABŞ prezidenti seçilməsinin ardından isə rəsmi Vaşinqtonun Azərbaycana dövlət yardımı göstərməsini qadağan edən bu düzəliş ləğv edilmədi.

Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində keçmişin mənfi mirası olan 907-ci düzəlişin tətbiqinin Tramp tərəfindən məhz Prezident İlham Əliyevlə görüş çərçivəsində dayandırılması əhəmiyyətli rəmzi məna daşıyır, ABŞ-n Azərbaycanla əlaqələrin inkişafına verdiyi önəmin təcəssümünü özündə ifadə edir. 907-ci düzəlişin ləğvi Vaşinqtonun siyasi arsenalında qalan iradə baryerinin aradan qaldırılması deməkdir. ABŞ-ın bu addımı onu göstərir ki, Vaşinqton Azərbaycanla əməkdaşlıqda siyasi təzyiq alətlərini deyil, qarşılıqlı maraq və reallığa əsaslanan yanaşmanı seçir.

Azərbaycan - ABŞ münasibətlərinin yeni inkişaf xətti...

Beləliklə, ABŞ-ın Cənubi Qafqazda sülhün dəstəklənməsi, kommunikasiya xətlərinin açılmasına müsbət yanaşması, regional təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi üçün göstərdiyi siyasi iradə Azərbaycan - ABŞ münasibətlərinin yeni inkişaf xəttini formalaşdırır. Bu dəyişikliklərin fonunda 907-ci düzəlişin ləğvi regiondakı real münasibətlər sistemini bir az da irəliyə daşıyacaq. Sirr deyil ki, günümüzün regional dinamikası ğamam fərqli konturlara əsaslanır: Azərbaycan beynəlxalq enerji təhlükəsizliyinin aparıcı iştirakçısı və Cənubi Qafqazda sülh gündəliyinin əsas aparıcı qüvvəsidir. ABŞ-ın da bu reallığı qəbul etməsi 907-ci düzəlişin aradan qaldırılmasını daha aktual edir.

Düzəlişin ləğvi yalnız siyasi jest deyil, həm də regionda inkişaf tempinə yeni nəfəs verəcək addım kimi dəyərləndirilməlidir. Cənubi Qafqazda dayanıqlı sabitliyin qurulması, münaqişə dövrünün qalıqlarının aradan qaldırılması və inteqrasiya prosesinin sürətlənməsi üçün bu addımın böyük təsiri olacaq. Xüsusilə Zəngəzur dəhlizinin açılması regional iqtisadi əməkdaşlığı yeni mərhələyə daşıyacaq və Şərq-Qərb nəqliyyat xəttində yeni strateji imkanlar yaradacaq.

ABŞ-ın Cənubi Qafqazda formalaşan yeni reallıqlara dəstəyi...

907-ci düzəlişin ləğvi həm regional, həm də ikitərəfli siyasi dialoqun gücləndirilməsində, regionda əməkdaşlığın stimullaşdırılmasında və Cənubi Qafqazın qlobal iqtisadi sistemə inteqrasiyasını sürətləndirməsində əsaslı rola malik ola bilər. Bu addım həm tarixi ədalətsizliyi aradan qaldıracaq, həm də ABŞ-ın Cənubi Qafqazda yeni reallıqlara dəstəyini gücləndirəcək. Nəticə etibarilə, Bakı ilə Vaşinqton arasındakı münasibətlərin gücləndirilməsi, 907-ci düzəlişin ləğvi və regional əməkdaşlıq layihələrinin reallaşması Cənubi Qafqazın gələcək inkişaf xəttini müəyyənləşdirəcək əsas elementlərdəndir. Bu proses həm Azərbaycan, həm də ABŞ üçün qarşılıqlı fayda və strateji üstünlüklər yaradır.

P.İSMAYILOV