İlham Əliyevin sosial siyasəti

Azərbaycanın son iki onillikdə həyata keçirdiyi dövlət siyasətində sosial müdafiə əsas prioritet istiqamətlərdən biri olub. Xüsusilə 2018-ci ildən sonra həyata keçirilən sosial islahatlar əməkhaqqı, pensiya, sosial müavinət və təqaüd sisteminin yenilənməsini, həssas əhali qruplarının müdafiəsinin gücləndirilməsini və sosial xidmətlərin rəqəmsallaşdırılmasını əhatə edib.

Prezident İlham Əliyevin imzaladığı fərman və sərəncamlar əsasında reallaşdırılan bu islahatların məqsədi iqtisadi artımın nəticələrinin əhalinin rifahına yönəldilməsi, sosial təminat sisteminin genişləndirilməsi və dövlət xidmətlərinin əlçatanlığının artırılması olub.

2018-ci ildən başlayan yeni sosial islahat mərhələsi

Mütəxəssislər sosial siyasətdə dönüş nöqtəsi kimi 2018-ci ildən sonrakı dövrü göstərirlər. Həmin dövrdən etibarən bir-birinin ardınca beş iri sosial islahat paketi qəbul edilib. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin məlumatına görə, bu paketlər ümumilikdə 4 milyona yaxın vətəndaşı əhatə edib. Sosial ödənişlərin maliyyələşdirilməsi üçün dövlət büdcəsinə əlavə yük isə 8 milyard manata yaxın olub.

Bu paketlər çərçivəsində minimum əməkhaqqı, minimum pensiya, müavinətlər, Prezident təqaüdləri və dövlət büdcəsindən maliyyələşən təşkilatlarda əməkhaqları mərhələli şəkildə artırılıb.

Minimum əməkhaqqı və pensiya: əsas dəyişikliklər

2024-cü il dekabrın 23-də Prezident İlham Əliyevin imzaladığı “Əhalinin sosial rifahının yaxşılaşdırılması sahəsində tədbirlərin davam etdirilməsi haqqında” Sərəncam növbəti sosial islahat paketinin başlanğıcı oldu.

Sərəncama əsasən, minimum aylıq əməkhaqqı 345 manatdan 400 manata qaldırıldı, minimum əmək pensiyası 280 manatdan 320 manata yüksəldildi. Rəsmi məlumatlara görə, bu paket 3 milyon nəfəri əhatə edir və dövlət büdcəsindən bunun üçün hər il əlavə 1,4 milyard manat ayrılır.

Nazirliyin hesablamalarına görə, 2018-ci ilin əvvəli ilə müqayisədə minimum əməkhaqqı 3,1 dəfə, minimum pensiya təxminən 3 dəfə artıb. Orta aylıq əməkhaqqı isə iki dəfədən çox yüksələrək 2025-ci ildə 886 manata, sonrakı statistikada isə 1000 manatdan yuxarı səviyyəyə çatıb. Orta aylıq pensiya da əhəmiyyətli şəkildə artaraq 500 manatdan yuxarı olub.

Sosial müdafiə sisteminin əhatə dairəsi genişləndirildi

Sosial siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri həssas əhali qruplarının müdafiəsinin gücləndirilməsi olub.

2025-ci ildə imzalanan növbəti fərmanlarla şəhid ailələri üçün Prezident təqaüdü artırıldı, əlilliyi olan şəxslərə qulluq edənlərə verilən ödənişlər yüksəldildi, beşdən çox uşağı olan qadınlara, aztəminatlı ailələrə və digər sosial qruplara ödənilən müavinətlər artırıldı.

Bu qərarlar da beşinci sosial islahat paketinin tərkib hissəsi kimi həyata keçirildi.

DOST modeli və rəqəmsal transformasiya

Prezident İlham Əliyevin sosial siyasətində diqqət çəkən istiqamətlərdən biri də dövlət xidmətlərinin rəqəmsallaşdırılmasıdır. DOST mərkəzlərinin yaradılması ilə pensiya, sosial müavinət, əlillik, məşğulluq və digər xidmətlər “bir pəncərə” prinsipi ilə təqdim olunmağa başladı.

Bununla yanaşı elektron pensiya təyinatı, proaktiv sosial ödəniş mexanizmi, “e-Sosial” platforması, elektron əmək müqaviləsi sistemi vətəndaşların dövlət qurumlarına müraciət yükünü əhəmiyyətli dərəcədə azaltdı. Hazırda onlarla sosial ödəniş növü vətəndaş müraciəti olmadan avtomatik təyin edilir.

Məşğulluq siyasətində dəyişikliklər

Sosial siyasətin yalnız ödənişlərlə məhdudlaşmaması məqsədilə məşğulluq proqramları da genişləndirilib. Özünüməşğulluq proqramları çərçivəsində minlərlə ailəyə kiçik biznes və kənd təsərrüfatı fəaliyyəti üçün aktivlər təqdim olunub. Eyni zamanda əmək bazarında leqallaşmanın gücləndirilməsi istiqamətində görülən tədbirlər nəticəsində rəsmi əmək müqavilələrinin sayı son illərdə təxminən 45 faiz artaraq 1,9 milyona çatıb. Bu isə həm sosial sığorta daxilolmalarını artırıb, həm də işçilərin sosial təminat imkanlarını genişləndirib.

Sosial siyasətin vətəndaşların həyatına təsiri

İslahatların nəticəsində bir neçə mühüm dəyişiklik müşahidə olunur.

Birincisi, aşağı gəlirli əhali qruplarının nominal gəlirləri artıb. Minimum əməkhaqqı və pensiyanın artırılması minlərlə ailənin gəlirlərinə birbaşa təsir göstərib.

İkincisi, sosial ödənişlərin elektronlaşdırılması xidmətlərin daha şəffaf və operativ göstərilməsinə imkan verib. Pensiya və müavinətlərin bir hissəsi artıq avtomatik qaydada təyin olunur.

Üçüncüsü, şəhid ailələri, müharibə əlilləri və digər həssas kateqoriyalar üçün sosial müdafiə mexanizmləri genişləndirilib.

Dördüncüsü, dövlət büdcəsində sosialyönümlü xərclərin xüsusi çəkisi artaraq sosial siyasətin maliyyə təminatını gücləndirib.

Qarşıda duran çağırışlar

Bununla yanaşı, sosial siyasətin effektivliyi yalnız sosial ödənişlərin artırılması ilə qiymətləndirilmir. İqtisadçılar qeyd edirlər ki, inflyasiya, istehlak səbətinin bahalaşması və mənzil bazarında qiymət artımı sosial ödənişlərdəki artımın real alıcılıq qabiliyyətinə təsir edən əsas amillərdən biridir.

Digər mühüm məsələ yüksək məhsuldarlığa malik iş yerlərinin artırılması, özəl sektorda əməkhaqlarının yüksəldilməsi və regionlarda məşğulluğun genişləndirilməsidir. Uzunmüddətli perspektivdə sosial rifahın davamlı yüksəlməsi iqtisadi inkişafın sürəti, qeyri-neft sektorunun genişlənməsi və yeni investisiyaların cəlb olunması ilə sıx bağlıdır.

Son illərdə Prezident İlham Əliyevin imzaladığı fərman və sərəncamlar əsasında həyata keçirilən sosial islahatlar Azərbaycanın sosial müdafiə sistemində əhəmiyyətli dəyişikliklər yaradıb. Minimum əməkhaqqı və pensiyanın artırılması, beş sosial islahat paketinin həyata keçirilməsi, DOST modelinin tətbiqi, elektron xidmətlərin genişləndirilməsi və həssas əhali qruplarına yönələn əlavə dəstək proqramları bu siyasətin əsas istiqamətlərini təşkil edir.

Sosial siyasətin gələcək effektivliyi real gəlirlərin inflyasiyadan qorunması, dayanıqlı məşğulluğun artırılması və iqtisadi artımın bütün əhali qruplarına bərabər təsir göstərməsi ilə müəyyən olunur. Bu baxımdan, son illərdə qəbul edilən qərarlar sosial müdafiə sisteminin genişlənməsinə töhfə verir və onların uzunmüddətli nəticələri iqtisadi inkişafın davamlılığı ilə sıx əlaqəli olacaq.

“Analitik” Təhlil Mərkəzi

AzPost.az