“İndependent Türkçe” Atatürkün Naxçıvana göstərdiyi diqqətdən yazıb

Ankara, 8 iyul, AZƏRTAC

Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu və ilk Prezidenti Mustafa Kamal Atatürk Naxçıvana xüsusi önəm verirdi. Təsadüfi deyil ki, 1921-ci il 16 mart tarixli Moskva müqaviləsinə əsasən, Türkiyə Azərbaycan Naxçıvan Muxtar Respublikasının qarantı kimi çıxış edirdi.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu barədə Türkiyənin “Məmləkət” partiyasının qurucularından biri Gürbüz Evrenin “İndependent Türkçe” nəşrində dərc olunmuş məqaləsində deyilir.

“Naxçıvan bölgəsində sərhədi açmaq üçün Atatürk nə etdi?” sərlövhəli məqalədə Türkiyənin Türk dünyası ilə əlaqələrində Azərbaycanla quru sərhədinin rolu vurğulanır.

Məqalənin müəllifi xatırladır ki, Türkiyə Cümhuriyyəti elan olunanda, bu ölkə Azərbaycanla həmsərhəd deyildi.

G.Evren yazır: “Atatürk Naxçıvanı “Türk qapısı”, məşhur türk ordu komandanlarından biri olmuş Kazım Qarabəkir isə bu diyarı “Şərqin qapısı” adlandırırdı. 1919-cu il mayın 24-də 6000 nəfərlik erməni ordusu Naxçıvana soxulanda və etnik təmizləmə başlayanda, Kazım Qarabəkir 2000 nəfərlik qruplaşmanı Azərbaycana göndərdi, bu qoşun birliyi silah daşıyan qatarın qarşısını kəsərək 200 erməni əsgərini əsir götürdü. Ermənilər türklərin hücumuna tab gətirə bilməyib İrəvan istiqamətində qaçdılar. 1920-ci ilin martında daşnaklar yenidən Naxçıvanı tutmağa cəhd etdilər və yenə də türk hərbçiləri onların qarşısını kəsdilər”.

Müəllif Atatürkün 1920-ci il avqustun 2-də Naxçıvandakı vəziyyətlə bağlı nitqindən parçaları sitat gətirib, Moskva müqaviləsini imzalamaq üçün Rusiyaya gedən Türkiyə nümayəndə heyətinə verilən göstərişləri də xatırladıb. Atatürk danışıqlarda Türkiyə nümayəndə heyətinin üzvlərindən biri Yusif Kamal bəyə deyib: "Naxçıvan “Türk qapısı”dır. Bu faktı nəzərə alaraq biz əlimizdən gələni etməliyik”. Nəticədə Naxçıvanla bağlı məsələ Moskva müqaviləsinin 3-cü maddəsində öz əksini tapıb”, –deyə “İndependent Türkçe” yazır.

“Məmləkət” partiyasının qurucularından biri daha sonra qeyd edir ki, Türkiyənin Azərbaycanla quru sərhədi 1932-ci ildə Türkiyə-İran müqaviləsi əsasında ərazilərin mübadiləsini nəzərdə tuturdu.

G.Evren daha sonra qeyd edir: “Ayrı-ayrı qrupların vaxtaşırı İran ərazisindən Türkiyəyə keçərək Anadolunun şərq bölgələrində vəziyyətin sabitliyini pozması fonunda 1932-ci il yanvarın 18-də Atatürk xarici işlər naziri Tevfik Rüşdünü Tehrana göndərdi və Kiçik Ağrı dağı ərazisinin Türkiyəyə verilməsini təklif etdi ki, bu da region üzərində nəzarəti daha yaxşı təmin edərdi. Əvəzində isə Katır rayonu İrana verildi. Müqavilə 1932-ci il noyabrın 5-də Ankarada razılaşdırıldı və imzalandı ki, bu da Türkiyə üçün Naxçıvana “pəncərə” açdı”.

“İndependent Türkçe” nəşrinin məqaləsində qeyd olunur: “Bu gün aydın olur ki, strateji düha olan Atatürk onilliklər sonrası baş verəcək prosesləri əvvəldən görürdü. Böyük dövlət xadiminin təmkini və qətiyyəti 1992-ci il mayın 28-də Türkiyə və Azərbaycana həyati əhəmiyyətə malik olan “Ümid körpüsü”nü açmağa və iki qardaş ölkəni birləşdirməyə imkan verən bünövrə rolunu oynadı”.

Ramin Abdullayev

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Ankara