İnformasiya təhlükəsizliyi və peşəkar jurnalistika ŞƏRH

22 iyul Azərbaycan tarixində yalnız bir peşə bayramı deyil. Bu tarix milli düşüncənin, maarifçiliyin, ictimai məsuliyyətin və söz azadlığı ənənələrinin başlanğıc nöqtəsidir. Məhz 1875-ci il iyulun 22-də Həsən bəy Zərdabinin nəşr etdirdiyi "Əkinçi" qəzeti ilə Azərbaycan milli mətbuatının əsası qoyuldu. "Əkinçi" təkcə qəzet deyildi; o, xalqın maariflənməsinə, milli özünüdərkin formalaşmasına və cəmiyyətin inkişafına xidmət edən intellektual hərəkatın başlanğıcı idi. Bu gün, 151 illik inkişaf yolu keçmiş Azərbaycan mətbuatı yeni çağırışlarla üz-üzədir. Süni intellekt, rəqəmsal transformasiya, sosial media platformalarının dominantlığı, dezinformasiya kampaniyaları və informasiya müharibələri jurnalistikanın mahiyyətini dəyişdirən əsas amillərə çevrilib. Belə bir dövrdə Milli Mətbuat Günü sadəcə keçmişə ehtiram deyil, həm də gələcəyin media modelini müəyyənləşdirmək üçün düşünmək və nəticə çıxarmaq günüdür. Texnologiyalar dəyişir, informasiya ötürmə vasitələri yenilənir, oxucu davranışları transformasiya olunur. Jurnalistikanın istifadə etdiyi vasitələr dəyişə, informasiya ötürmə sürəti artıb yeni texnologiyalar meydana çıxa bilər. Lakin onun mahiyyətini müəyyən edən əsas dəyərlər – həqiqətə sadiqlik, dəqiqlik, obyektivlik, operativlik, peşə məsuliyyəti və ictimai maraqlara xidmət prinsipləri dəyişməz olaraq qalır.Mətbuat demokratik cəmiyyətlərdə yalnız xəbər istehsal edən mexanizm deyil. O, dövlət və vətəndaş arasında etimad körpüsü, ictimai nəzarət institutu, milli təhlükəsizlik elementlərindən biri və ictimai rəyin formalaşmasına təsir edən əsas platformadır. Müasir informasiya mühitində xəbərin sürəti artıq onun keyfiyyətini təmin etmir. Əksinə, ən sürətli xəbər bəzən ən təhlükəli yanlış informasiyaya çevrilə bilir. Buna görə də bugünkü jurnalistin əsas üstünlüyü xəbəri ilk vermək deyil, doğru və təsdiqlənmiş məlumatı təqdim etmək bacarığıdır. XXI əsrdə neft, qaz və digər təbii ehtiyatlarla yanaşı informasiya da strateji resurs hesab olunur. Dövlətlərin beynəlxalq nüfuzu təkcə iqtisadi və hərbi gücü ilə deyil, informasiya məkanında formalaşdırdığı imic və kommunikasiya siyasəti ilə də müəyyən edilir. Son illərdə dünya müxtəlif informasiya müharibələrinin şahidi olub. Münaqişələr zamanı sosial şəbəkələrdə saxta xəbərlərin, manipulyativ videoların və süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış görüntülərin yayılması göstərdi ki, informasiya artıq silaha çevrilib. Azərbaycan da bu proseslərdən kənarda deyil. Xüsusilə Vətən müharibəsi dövründə və sonrakı mərhələdə milli media yalnız xəbərləri çatdırmaqla kifayətlənmədi, eyni zamanda dövlət maraqlarının beynəlxalq informasiya məkanında müdafiəsində mühüm rol oynadı. Bu proses göstərdi ki, peşəkar jurnalistika milli təhlükəsizlik sisteminin mühüm komponentlərindən biridir. Ənənəvi qəzetlərin tirajı azalsa da, jurnalistikanın əhəmiyyəti azalmayıb. Sadəcə platformalar dəyişib. Bu gün oxucu xəbəri qəzet köşkündən deyil, mobil telefondan əldə edir. Süni intellekt saniyələr ərzində mətn hazırlaya bilir, sosial media istifadəçiləri isə milyonlarla insana informasiya ötürmək imkanına malikdir.

Lakin burada mühüm bir sual yaranır. Hər informasiya istehsalçısı jurnalistdirmi? Cavab aydındır — xeyr. Jurnalistika peşəkarlıq, etik məsuliyyət, hüquqi bilik və faktların yoxlanılması prosesidir. Sosial media istifadəçisi fikir paylaşa bilər, lakin jurnalist yalnız təsdiqlənmiş faktı təqdim etməlidir. Bu fərq gələcəyin media mühitində daha da əhəmiyyətli olacaq. İnkişaf etmiş media sisteminə malik ölkələr son illərdə jurnalistikanın keyfiyyətini qorumaq üçün müxtəlif mexanizmlər tətbiq edirlər. Skandinaviya ölkələrində media savadlılığı məktəb proqramlarının tərkib hissəsinə çevrilib. Finlandiya dezinformasiyaya qarşı mübarizə sahəsində dünyanın ən uğurlu modellərindən birini formalaşdırıb. Şagirdlər erkən yaşlardan informasiya mənbələrinin etibarlılığını qiymətləndirməyi öyrənirlər. Almaniyada media orqanlarının daxili etik nəzarət mexanizmləri gücləndirilib. Böyük redaksiyalar faktların yoxlanılması üçün ayrıca şöbələr fəaliyyət göstərir. Böyük Britaniyada ictimai yayım modeli peşəkar jurnalistikanın nümunəsi kimi qəbul edilir. Burada redaksiya müstəqilliyi, faktların dəqiqliyi və balans prinsipi əsas meyar hesab olunur. ABŞ-da isə araşdırma jurnalistikası ictimai nəzarətin ən mühüm alətlərindən biri kimi fəaliyyət göstərir. Korrupsiya, ictimai maliyyə və dövlət idarəçiliyi ilə bağlı çoxsaylı mühüm faktlar məhz peşəkar araşdırma jurnalistikası nəticəsində üzə çıxarılıb. Bu təcrübələr göstərir ki, medianın inkişafı yalnız texniki imkanlarla deyil, peşəkarlıq, etik standartlar və media savadlılığı ilə təmin olunur. Son illərdə ölkədə media qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi, jurnalistlərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, rəqəmsal medianın inkişafı və peşəkar standartların yüksəldilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılıb. Müasir informasiya mühitinin yaratdığı yeni reallıqlar Azərbaycan mediası qarşısında da mühüm vəzifələr müəyyənləşdirir. Bu vəzifələr araşdırma jurnalistikasının institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsini, regional medianın rəqabətqabiliyyətinin artırılmasını, data jurnalistikası və süni intellekt texnologiyalarından etik və məsuliyyətli şəkildə istifadə olunmasını, Azərbaycanın informasiya imkanlarını beynəlxalq auditoriyaya çatdıracaq çoxdilli media resurslarının genişləndirilməsini, eləcə də dezinformasiyaya qarşı müasir fakt-yoxlama sistemlərinin daha da təkmilləşdirilməsini zəruri edir. Gələcəyin mediası yalnız xəbəri təqdim edən deyil, həm də məlumatı izah edən, təhlil edən və cəmiyyətə doğru qərar verməyə kömək edən media olacaq. Texnologiyanın sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə süni intellekt xəbər hazırlamaq, alqoritmlər mürəkkəb məlumat bazalarını təhlil etmək, avtomatlaşdırılmış sistemlər isə reportaj mətnləri yaratmaq imkanına malikdir. Ancaq hadisələrin mahiyyətini dərk etmək, faktları vicdanla araşdırmaq, peşə etikasına sadiq qalmaq, insan taleyinə həssas yanaşmaq və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissi daşımaq heç bir texnologiyanın deyil, yalnız peşəkar jurnalistin fərqləndirici xüsusiyyətidir. Məhz buna görə də gələcəyin uğurlu jurnalisti texnologiyanı rəqib deyil, köməkçi kimi qəbul etməlidir. Süni intellekt informasiyanı sürətləndirə bilər, lakin həqiqəti müəyyənləşdirmək məsuliyyətini əvəz edə bilməz. Milli mətbuat peşə sahəsi kimi ən əsas da, milli dövlətçiliyin dayaqlarından biridir. Güclü media olmayan cəmiyyətlərdə ictimai etimad zəifləyir, dezinformasiya genişlənir və vətəndaşın doğru qərar verməsi çətinləşir. Hesab edirəm ki, Azərbaycan mediasının qarşıdakı əsas missiyası yalnız operativ xəbər istehsalı deyil, həm də analitik düşüncənin inkişafına, milli maraqların beynəlxalq informasiya məkanında peşəkar şəkildə təqdim edilməsinə və media savadlılığının yüksəldilməsinə xidmət etməkdir. Bu məqsədə çatmaq üçün jurnalist peşəsinin nüfuzu, etik normalara sadiqlik, davamlı peşəkar inkişaf və müasir texnologiyaların məsuliyyətlə tətbiqi əsas prioritetlər olmalıdır. Həsən bəy Zərdabinin "Əkinçi" ilə başladığı maarifçilik yolu bu gün rəqəmsal platformalarda davam edir. Dəyişən yalnız vasitələrdir; həqiqətə sədaqət, cəmiyyətə xidmət və milli dəyərlərə bağlılıq isə Azərbaycan jurnalistikasının dünən olduğu kimi bu gün də əsas meyarıdır. 22 İyul – Milli Mətbuat Günü münasibətilə bütün media nümayəndələrini təbrik edir, onlara peşə fəaliyyətlərində obyektivlik, prinsipiallıq, yaradıcı uğurlar və həqiqətə sadiqlik arzulayıram. Çünki güclü dövlətin informasiya məkanını da ilk növbədə güclü, məsuliyyətli və peşəkar media formalaşdırır.

Fərid Mustafayev

YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı