İnsan ömrü həqiqətən 150 ilə çata bilərmi? KONKRET

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin ilə Çin lideri Şi Dzinpin arasında baş tutan “ömür uzatma” müzakirəsi, insan ömrünün həqiqətən 150 ilə qədər uzana biləcəyi məsələsini yenidən gündəmə gətirib.

KONKRET.az qaynarinfo-ya istinadla xəbər verir ki, molekulyar biologiya və genetika üzrə mütəxəssis professor doktor Kaan Yılancıoğlu bildirib ki, insan ömrünün 150 ilə çatması ilk olaraq Asiya ölkələrində mümkün ola bilər:

“Qərbdə tənzimləyici qaydalar çox sərtdir, amma Asiyada daha çevik yanaşma mövcuddur. Genetik cəhətdən dəyişdirilmiş ilk insanlar Çində doğulmuşdu. Buna görə də 150 illik ömür hədəfi ilk olaraq Çin kimi ölkələrdə tətbiq oluna bilər, çünki orada elmi risklər daha sərbəst sınaqdan keçirilir”. Sezar pizza

150 illik ömür gələcək 50 ildə mümkün ola bilər

Professor Yılancıoğluna görə, 2030-cu il bu məqsəd üçün hələ tezdir, lakin qarşıdakı 50 il ərzində 150 il ömür mümkün görünür:

“2030-da ortalama ömür 90 yaşa çata bilər, amma 150 il üçün hələ 50 ilə ehtiyac var. Bu gün doğulan uşaqlar bu elmi inkişaflara şahid olacaqlar və onların 150 yaşına qədər yaşaması mümkündür”.

Son 70 ildə insan ömrü artıq uzanıb

1950-ci illərdə orta ömür 50–60 yaş aralığında idisə, bu gün 83–85 yaşa çatıb. Elm adamlarının hesablamalarına görə, orqanların dözümlülüyü və biotexnoloji inkişaflar nəzərə alınarsa, insan ömrü 150 ilə qədər uzadıla bilər.

Professor vurğulayıb ki, bu sahədə aparılan tədqiqatlar artıq yalnız “yaş almağa” deyil, “sağlam qocalmağa” yönəlib:

“‘Longevity” – yəni uzun və keyfiyyətli ömür elmi – son illərdə ən çox maraq doğuran istiqamətlərdəndir. Uzun ömürlə yanaşı, nevroloji, ürək və hüceyrə səviyyəsində sağlam qalmaq əsas hədəfə çevrilib”.

Məsələn, amerikalı texnoloji investor Brian Conson hər gün 2000-dən çox test vasitəsilə bədənini izləyir və həyat tərzini ona uyğun tənzimləyir. Bu, sağlam yaşlanmanın sərhədlərini göstərən təcrübələrdən biridir.

Uzun ömür orqan köçürməsindən deyil, genetikadan gələcək

Yılancıoğluna görə, orqan köçürmələri yalnız müvəqqəti həll təqdim edir, çünki başqasının orqanını qəbul edən insan uzunmüddətli immunosupressiv (immuniteti zəiflədən) müalicə almalı olur və bu, infeksiyalara qarşı həssaslıq yaradır. Əsl həll genetik mühəndislik və hüceyrə yenilənməsi ilə mümkün olacaq.

Yaşlanmanı ləngidən molekullar – senolitiklər – üzərində tədqiqatlar sürətlə aparılır. Yaponiyada artıq dişlərin yenidən çıxmasını təmin edən dərman sınaqları başlayıb. Eyni zamanda yaşlanmanı ləngidən və bəzən geri çevirə bilən maddələr üzərində də işlər davam edir.

Gələcək: İnsanın öz orqanını istehsal etməsi

Elm adamları yaxın gələcəkdə insanların öz kök hüceyrələrindən orqan yarada biləcəyini düşünür. “Tissue regeneration” (doku bərpası) texnologiyaları və “IPS” üsulları sayəsində insan bədəninin öz hüceyrəsindən yeni orqan istehsal etmək mümkün olacaq.

Bundan əlavə, genetik olaraq dəyişdirilmiş heyvanlardan orqan köçürülməsi üzrə tədqiqatlar da irəliləyib. Donuzlarda insana qarşı immun reaksiyası yaradan zülallar genetik yolla silinib və bu, onların orqanlarının insanlara köçürülməsini mümkün edir.

Gen redaktəsi texnologiyaları yeni dövr açır

CRISPR və “Prime Editing” kimi texnologiyalar sayəsində zədələnmiş genlər çıxarılıb yerinə sağlam genlər yerləşdirilə bilir. Hətta tək bir gen mutasiyasını belə dəyişmək mümkündür. Lakin tibbdə hüquqi və etik qaydalar səbəbindən bu yeniliklərin klinik istifadəyə keçməsi 10–20 il çəkir.

Süni intellekt texnologiyaları çox sürətlə irəliləsə də, tibbdə eyni sürət mümkün deyil. Bunun səbəbi sağlamlıq sahəsində sərt etik prinsiplər, təsdiq prosesləri və qanunvericilik tələbləridir.