İnsanın qədim “başqa dünya” axtarışı: 25 min il əvvəlin sirli izləri

İnsanların şüuru dəyişdirən maddələrə marağının tarixi düşündüyümüzdən qat-qat qədim ola bilər. Hələ əkinçilik, şəhərlər və yazı meydana çıxmamışdan minlərlə il əvvəl insanlar təbiətin onlara verdiyi bəzi bitkilərin yaratdığı xüsusi təsirlərdən istifadə edirmiş. İndoneziyanın Sulavesi adasında aparılan yeni araşdırma isə bu tarixin bizi təxminən 25 min il əvvələ apardığını göstərir.

Alimlər qədim ovçu-yığıcının çənə sümüyündə betel qozundan uzunmüddətli istifadəni göstərən izlər aşkar ediblər. Tədqiqatçıların fikrincə, bu, insanların narkotik və ya şüuru dəyişdirən bitki mənşəli maddələrdən istifadəsinə dair indiyədək məlum olan ən qədim arxeoloji sübutlardan biri, hətta ən qədim nümunə ola bilər.

Söhbət Areca catechu növünə aid betel palmasından gedir. Onun toxumları – betel qozu kimi tanınan məhsul – tərkibində arikolin adlı alkaloid daşıyır. Bu maddə insanın sinir sisteminə təsir göstərərək stimullaşdırıcı və psixoaktiv effekt yarada bilər. Cənub və Cənub-Şərqi Asiya, eləcə də Sakit okean adalarında betel qozundan istifadə ənənəsi sonrakı dövrlərdə geniş yayılıb.

Lakin bu ənənənin nə vaxt başladığı uzun müddət elm üçün müəmmalı qalıb.

Əvvəllər betel qozunun şüuru dəyişdirən və ya ritual məqsədlərlə istifadəsinin tarixinin ən azı 4 min il əvvələ getdiyi düşünülürdü. Taylandda aşkar edilmiş və təxminən 4 min il əvvəl yaşamış qadının qalıqları bu ənənənin qədimliyinə əsas sübutlardan biri hesab olunurdu. Sulavesidəki yeni tapıntı isə bu tarixçəni minlərlə il geriyə çəkir.

Tədqiqatçılar iki insanın qalıqlarını araşdırıblar. Onlardan birinin çənəsi Sulavesidəki Leang-Bulu-Bettue arxeoloji abidəsində aşkar edilib. Qalıqların yerləşdiyi təbəqənin yaşı təxminən 25–16 min il müəyyənləşdirilib. Bu insan ovçu-yığıcı olub və antropoloqların qiymətləndirməsinə görə, ən azı 35 il yaşayıb.

İkinci insanın qalıqları isə daha gəncdir. Yetkin kişiyə aid kəllə və digər sümüklərin təxminən 7,6–6,3 min il əvvələ aid olduğu müəyyənləşdirilib.

Alimlərin diqqətini hər iki şəxsin dişlərindəki qeyri-adi aşınma cəlb edib. Aşınmanın xarakteri onların uzun müddət ərzində ağızlarında bərk bitki materialı saxlaması və onu tədricən çeynəməsi və ya ağızda yumşaltması ehtimalını ortaya çıxarıb.

Bu fərziyyəni yoxlamaq üçün tədqiqatçılar eksperimentlər aparıb və qalıqlardan götürülmüş nümunələri maye xromatoqrafiyası və kütlə spektrometriyası üsulları ilə analiz ediblər. Nəticələr hər iki şəxsin betel palmasının meyvələrindən müntəzəm və uzun müddət istifadə etmiş ola biləcəyini göstərib.

Lakin burada mühüm bir məqam var: alimlər bu insanların betel qozundan məhz “narkotik həzz” almaq üçün istifadə etdiklərini qəti şəkildə iddia etmirlər. Onların ehtimalına görə, istifadənin ilkin səbəbi tibbi və ya digər praktik məqsədlərlə bağlı ola bilərdi. Daha sonra isə bitkinin yaratdığı təsir insanları onun istifadəsini davam etdirməyə sövq etmiş ola bilər.

Bu ehtimal qədim insanların psixoaktiv maddələrlə münasibətinin sadəcə təsadüfi olmadığını göstərən mühüm ipucudur.

Əslində, insanın şüuru dəyişdirən maddələrlə əlaqəsi daha qədim ola bilər. Primatların milyonlarla il əvvəl fermentləşmiş və tərkibində etanol olan meyvələri təsadüfən qəbul etdikləri məlumdur. Lakin heyvanların belə meyvələri yeməsi ilə insanların məqsədli şəkildə psixoaktiv maddə hazırlaması və istifadə etməsi arasında böyük fərq var.

İndiyədək insanların şüuru dəyişdirən maddələrdən məqsədli istifadəsinə dair ən qədim nümunələrdən biri İsraildə natufiy mədəniyyətinə aid yaşayış məskənində aşkar edilmiş təxminən 13 min illik pivə izləri hesab olunurdu. Sulavesidəki tapıntı isə insanın belə maddələrdən istifadəsinin tarixini bundan daha minlərlə il əvvələ aparır.

Bu kəşf başqa bir maraqlı sualı da gündəmə gətirir: İnsan nə vaxt ilk dəfə təbiətin şüura təsir edən imkanlarını kəşf edib?

Bu suala hələ də dəqiq cavab yoxdur. Cənub-Şərqi Asiyanın tropik adalarında çox qədim insan qalıqları nadir hallarda qorunub saxlanılır. Buna görə də arxeoloqların əlindəki məlumatlar olduqca məhduddur. Bununla belə, son illərdə Sulavesi və regionun digər adalarında çox qədim mağara sənəti nümunələrinin aşkarlanması həmin ərazilərdə insan mədəniyyətinin düşündüyümüzdən daha qədim ola biləcəyini göstərir.

Deməli, bəşəriyyətin narkotik və psixoaktiv maddələrlə tanışlığı nə şəhərlərin yaranması, nə əkinçiliyin başlanması, nə də ilk sivilizasiyaların meydana çıxması ilə başlayıb. İnsan təbiəti müşahidə etdiyi ilk dövrlərdən onun yalnız qida deyil, həm də şüura təsir edən imkanlarını kəşf etməyə çalışıb.

Sulavesidəki qədim çənə sümüyü isə bu hekayənin ən qədim səhifələrindən birini açır. Bəlkə də insanın “başqa şüur vəziyyəti” axtarışı sivilizasiyanın özündən belə qədimdir.

Hazırladı:

S.ELAY

XQ