İnsanlarda narsist şəxsiyyətə genetik meyillik ola bilər PSİXOLOQ DANIŞDI

"Narsist şəxsiyyət, psixoloji tədqiqatlarda və praktiki psixoterapevtik sahədə tez-tez qarşılaşılan şəxsiyyət tiplərindən biridir. Mən düşünürəm ki, bu şəxsiyyət tipi yalnız fərdin özünə olan münasibətini deyil, həm də onun ətrafla qurduğu sosial münasibətlərin keyfiyyətini ciddi şəkildə təsir altına alır. Müşahidələrimə görə, narsist xüsusiyyətlərə malik insanlar ilk baxışdan cəlbedici və özünə güvənli görünsələr də, dərinlikdə psixoloji kövrəklik və daim təsdiq ehtiyacı ilə yaşayırlar". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında psixoloq Almara Ağaqızı deyib.

Onun sözlərinə görə, DSM-5 (Ruhsal Bozuklukların Diaqnostik və Statistik Bələdçisi) tərəfindən təqdim edilən meyarlara əsasən, narsist şəxsiyyət pozuntusu aşağıdakı xüsusiyyətlərlə özünü göstərir: "Mən deyərdim ki, respondentlərim arasında bu xüsusiyyətlərin bir neçəsinə eyni zamanda sahib olan insanlar, münasibətlərində davamlı problemlər və narazılıqlar yaşayırlar:

• Özünü qeyri-real dərəcədə şişirdilmiş şəkildə qiymətləndirmək;

• Daim diqqət mərkəzində olmaq istəyi;

• Başqalarının ehtiyaclarını görmə qabiliyyətinin zəif olması (empati çatışmazlığı);

• Tənqidə qarşı yüksək həssaslıq və sərt reaksiya vermək;

• Digər insanları şəxsi məqsədləri üçün manipulyasiya etmək meyli.

Mənim fikrimcə, bu xüsusiyyətlərdən bir neçəsinin eyni insanda müşahidə olunması artıq onun sosial və emosional funksionallığında pozuntu yaratmağa başlayır".

Psixoloq həmçinin qeyd edir ki, elmi tədqiqatlar göstərir ki, bəzi insanlarda narsist şəxsiyyətə genetik meyillik ola bilər: " Məsələn, twin studies (əkizlər üzərində aparılan araşdırmalar) bu xüsusiyyətlərin təxminən 40-60% hallarda genetik yolla ötürülə biləcəyini göstərir. Mən bildirmək istərdim ki, bəzi pasiyentlərdə empati ilə bağlı çətinliklərin genetik meyilli olduğunu müşahidə etmişəm.

Heinz Kohut və Otto Kernberg kimi mütəxəssislərin nəzəriyyələrinə əsasən, narsist şəxsiyyətin formalaşmasında uşaqlıq dövründə yaşanan psixoloji travmalar, laqeydlik və ya həddindən artıq idealizasiya mühüm rol oynayır. Mən düşünürəm ki, respondentlərim arasında uşaqlıqda emosional baxımdan diqqətdən kənarda qalan, yaxud yalnız nailiyyətlərinə görə dəyərləndirilən fərdlərdə narsist tendensiyalar daha çox müşahidə olunur.

Sosial və mədəni faktorlar

Mənim müşahidələrimə əsasən, müasir cəmiyyətdə fərdiyyətçiliyin və “mükəmməl görünüş” təbliğinin artması, narsist davranışların formalaşmasını və normal kimi qəbul edilməsini stimullaşdırır. Xüsusilə sosial mediada daimi özünü təqdimetmə ehtiyacı olan insanlar zamanla dərin eqo strukturuna sahib olurlar".

Psixoloq bunu da əlavə edib ki, mən düşünürəm ki, hər bir şəxsiyyət dəyişkənliyə açıqdır – sadəcə bəzi strukturlar üçün bu proses daha uzun və çətindir: "Narsist fərdlər çox zaman özlərində problem olduğunu qəbul etmirlər və bu da psixoterapiya prosesinə başlamanı çətinləşdirir. Ancaq müşahidələrimə görə, münasibətlərdə ciddi çatlar, peşə uğursuzluqları və ya həyat travmaları bu insanlarda dəyişiklik üçün motivasiya yarada bilir.

A. Terapiya üsulları

• Koqnitiv-davranışçı terapiya: Narsist şəxsin özünə və başqalarına dair yanlış inanclarını dəyişməyə yönəlib.

• Sxema terapiyası: Mənim fikrimcə, narsist struktur üçün ən effektiv üsullardan biridir. Emosional ehtiyacların tanınması və dəyişdirilməsi üzərində işləyir.

• Psixodinamik terapiya: Şəxsin keçmişdəki münasibət təcrübələrini analiz edərək, bu günə olan təsirlərini aydınlaşdırır.

Mən düşünürəm ki, psixoterapevtin empatik, amma sərhədləri qoruyan mövqeyi bu şəxslərlə işi uğurla davam etdirməkdə əsas şərtdir.Sonda isə deyərdim ki, narsist şəxsiyyət pozuntusu kompleks bir fenomendir və yalnız bir səbəblə izah edilə bilməz. Bu şəxsiyyət tipi həm genetik, həm də sosial-emosional zəmin üzərində formalaşır. Mənim müşahidələrimə görə, şəxs özündə dəyişiklik istəyi göstərmədikcə terapiya təsirli olmur. Ancaq əgər şəxs özünün emosional ehtiyaclarını və sosial münasibətlərdəki davranış tərzini dərk edərsə, zamanla daha uyğun və funksional şəxsiyyət modeli inkişaf etdirilə bilər".