İqtisadi investisiya, yoxsa geosiyasi nəzarət?

ABŞ-ın ərazi genişləndirmə strategiyası onun tarixi boyunca yalnız torpaq qazanmaq məqsədindən ibarət olmadı, həm də ölkənin siyasi, iqtisadi və hərbi üstünlüyünü artırmaq üçün formalaşdırdı. Müstəqilliyini əldə etdikdən sonra ABŞ şərq sahillərindən qərbə doğru ərazilərini genişləndirməyə başladı. Bu dövrdə “Manifest Destiny” (Aşkar Tale) ideyası ön plana çıxdı. Luiziananın alışı, Florida və Texasın birləşməsi, həmçinin Oregon və Kaliforniya ərazilərinin ölkəyə qatılması yalnız torpaq genişlənməsi deyil, həm də strateji və iqtisadi mövqelərin gücləndirilməsi baxımından kritik əhəmiyyət daşıyırdı. Bu genişlənmə ABŞ-a kənd təsərrüfatı, ticarət yolları və hərbi imkanlar baxımından üstünlük qazandırdı, həmçinin daxili siyasi stabilliyin formalaşmasına xidmət etdi.

“Manifest Destiny” termin ilk olaraq 1845-ci ildə jurnalist Con O'Sallivan tərəfindən işlədilmişdi. O, ABŞ-ın Texası ilhaq etməsini müdafiə edərək yazırdı ki, Amerikanın “ildən-ilə artan milyonlarla insanının azad inkişafı üçün Tanrı tərəfindən ayrılmış qitəyə yayılmaq bizim aşkar taleyimizdir”. Bu ideya ABŞ-ı okeandan-okeana uzanan böyük bir dövlətə çevirdi və bu ideologiya, həmçinin Amerikanın özünü dünyada “demokratiya carçısı” kimi görməsinin başlanğıc nöqtəsi hesab olunur.

XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində ABŞ ərazi genişlənməsini qitədən kənara daşıdı. İspan-Amerika müharibəsi nəticəsində ABŞ Filippin, Kuba, Porto-Riko və Qvama sahib oldu. Bu ərazilər ölkəyə qlobal iqtisadi təsir imkanları qazandırdı, ABŞ-ı beynəlxalq siyasətdə daha dominant mövqeyə çıxardı və strateji hərbi mövqelər yaratdı. Xarici imperiya mərhələsi ABŞ-ın qlobal enerji resurslarına, ticarət yollarına və hərbi bazalara nəzarət imkanını genişləndirdi.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra başlayan “soyuq müharibə” dövründə ABŞ-ın ərazi və strateji maraqları daha da mürəkkəbləşdi. Bu dövrdə ABŞ yalnız qitə daxilində deyil, qlobal səviyyədə strateji mövqelərini genişləndirməyə başladı. Dünya üzrə hərbi bazalar və strateji ərazilərin əldə edilməsi Sovet İttifaqına qarşı hərbi üstünlüyün təmin edilməsinə xidmət edirdi. Eyni zamanda, bu strategiya iqtisadi maraqların qorunması və qlobal təsirin artırılması üçün də əhəmiyyətli idi. Arktika regionu ABŞ-ın diqqətində olan strateji sahələrdən biri idi. Buradakı resurslar və hərbi mövqelər qlobal rəqabətdə kritik əhəmiyyət daşıyırdı.

Müasir dövrdə ABŞ-ın ərazi genişləndirmə siyasəti daha çox strateji və resursyönümlü xarakter daşıyır. Qrenlandiya məsələsi bu strategiyanın ən bariz nümunəsidir. Qrenlandiya zəngin minerallar, nadir torpaq elementləri və strateji hərbi mövqeləri ilə ABŞ-ın geosiyasi maraqlarına xidmət edir. Hələ 2019-cu ildə ABŞ prezidenti Donald Tramp Qrenlandiyanı almaq niyyətini açıq şəkildə ifadə etmişdi. Politoloqların sözlərinə görə, bu təşəbbüs yalnız ərazi əldə etmək məqsədi daşımır, eyni zamanda, Arktikada Çin və Rusiya təsirinə qarşı ABŞ-ın strateji üstünlüyünü təmin etmək üçün bir addım kimi nəzərdən keçirilir. Qrenlandiya məsələsi, həmçinin ABŞ-ın qlobal resurslara, enerji təhlükəsizliyinə və hərbi yerləşmələrə nəzarət strategiyasının bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Siyasi müşahidəçilərin sözlərinə görə, ABŞ-ın ərazi genişləndirmə strategiyasının əsas motivləri yalnız torpaq qazanmaqla bitmir. Onun məqsədi, həmçinin qlobal təsir dairəsini genişləndirmək, strateji və iqtisadi üstünlük əldə etmək, hərbi mövqeləri gücləndirmək və beynəlxalq rəqabətdə dominant mövqeyi qorumaqdır. Tarixi boyunca bu strategiya kontinental genişlənmədən xarici imperiya mərhələsinə, müasir strateji maraqlara qədər inkişaf etmişdir. Qrenlandiya məsələsi bu strategiyanın müasir dövrdəki təzahürüdür və ABŞ-ın qlobal geosiyasi və iqtisadi maraqlarını qorumaq üçün strateji ərazilərin əhəmiyyətini bir daha göstərir.

Səbuhi MƏMMƏDOV 
XQ