İran: model böhranı və qırılan dövlət mexanizmi

Bu gün İran adlanan coğrafiyada baş verənlərin təsadüfi dalğalanma olmadığı bəllidir; bu, uzun illər yığılıb qalmış tarixi, siyasi və mənəvi gərginliyin sistemli şəkildə üzə çıxmasıdır. Söhbət artıq təkcə iqtisadi narazılıqlardan və sosial etirazlardan getmir – hadisələrin miqyası, coğrafiyası və ardıcıllığı bunu aydın göstərir. Burada dövlətlə vətəndaş arasında münasibətin mahiyyəti, hakimiyyətin legitimliyi və ölkənin gələcək idarəetmə modeli mübahisə predmetinə çevrilib. Və rejimin xalqla arasının, üstəlik, havanın bu soyuq caxtında isti qan axıdılıb, insanlar qətl edilib. – İndi sən gəl də bu qanın üstündə, heç nə olmamış kimi, daha öncəki sayaq dayan-dur görüm, necə dayanır, necə durursan?.. Azərbaycanın Quzeyi 36 il öncənin elə bu ayında yaşadıqlarını unutmayıb; Güneyimiz də, elə Tehranın yarısı da bu ay, bu günlərdə yaşadıqlarını unutmaz. Əli qanlı rus şovinizmi 20 Yanvardan sonra nəsibini aldı; kim deyir, indi də Fars-molla rejimi öz nəsibini almaya bilər?

İranda durumu mürəkkəbləşdirən əsas amillərdən biri paralel hakimiyyət gerçəkliyi, yaxud daha dəqiq desək, paralel legitimlik iddialarıdır. Formal olaraq seçilən Prezident və hökumət mövcuddur; onun üzərində isə seçilməyən, lakin həlledici söz yiyəsi olan Ali Dini Rəhbər institutu dayanır. Daha dərinə gedəndə isə faktiki olaraq iqtisadiyyata, təhlükəsizliyə və ideoloji nəzarətə sahib olan başqa bir mərkəz – sistemin “sərt nüvəsi” fəaliyyət göstərir. Beləliklə, İran 
 bir-birini nəzarətdə saxlayan, bəzən də bir-birini neytrallaşdıran güc qatları ilə idarə olunur; yəni bir dövlət kimi vahid siyasi iradəsi yoxdur.

Bəli, İran nə İraqdır, nə Suriya, nə də Venesuela; amma eyni zamanda İran, Fars-Molla rejiminin ideoloji təbliğatında tanıdılan monolit və sarsılmaz İran da deyil.

Məhz bu səbəbdən böhranı rejimin idarəetmə strukturunun özü doğurur. Çünki siyasi məsuliyyət parçalanır, qərarvermə mexanizmləri ləngiyir, toplum isə çıxılmazlıq və perspektivsizlik hissi ilə üz-üzə qalır.

Bəs çıxış yolu geriyə dönüşdədirmi yaxud geriyə dönüş çıxış yolu ola bilərmi?
İran İslam Respublikası 1979-cu ildə Şah rejiminin devrilməsi ilə elan olunmuşdu. Hazırda paradoks ondadır ki, mövcud sistem günün tələblərinə cavab vermədiyi halda, bəzi çevrələr yenidən şahlıq, sülalə hakimiyyəti, feodal nostalji variantlarını dövriyyəyə buraxmağa çalışırlar. Bu, mahiyyət etibarilə geriyə baxışdır; burada irəlilik bir şey yoxdur.

Ağsaçlı qoca tarix isə açıq-açığına səslənir: geriyə baxaraq gələcək qurmaq olmur, olmur, olmur!
Şah rejimi İranı çağdaş, ədalətli və çoxmillətli bir topluma çevirə bilmədi; onun yerinə gələn molla rejimi də eyni sınaqdan keçə bilmədi. Deməli, problem şəxslərdə yox, idarəetmə modelində, o modelin kağız üzərində yoxsa gerçək həyatda olub-olmamasındadır.

Əgər İran “cümhuriyyət” adını daşıyırsa, bu ad kağız üzərində qalmamalı, gerçək siyasi, hüquqi və ictimai praktikada özünü doğrultmalıdır; əks halda istər dini liderlik, istər şahçılıq, istərsə də başqa formal adlar altında eyni məzmunun (bəlkə “məzmunsuzluğun” desək, daha doğru olar) davamı baş verəcək.

Bizim – Qalib Azərbaycanın baxışı isə apaydındır; çünki bu baxış məsuliyyətli, ədalətli və açıqdır. Bu proseslərə biganə qalmağımız mümkünsüzdür və biganəliyimiz heç düzgün də olmazdı. Çünki söhbət sıradan “qonşu dövlət”dən getmir – milyonlarla soydaşımızın öz dədə-baba torpağında yaşadığı ölkədən gedir. Sərhədin o tayında baş verənləri öz taleyimizin bir parçası kimi oxuyan bizlər üçün bu hadisələr uzaq planetdə baş verən proseslər sayıla bilməz.

Bəli, burada önəmli fərq var: qalib Azərbaycan emosionallıqdan üstün, strateji məsuliyyətə əsaslanan baxış ortaya qoyur. Biz nə xaos istəyirik, nə qan, nə də xarici güclərin bölgəni yeni geosiyasi oyun meydanına çevirməsini. Biz ədalət istəyirik, ədalət! Sabitlik istəyirik biz. İnsan hüquqlarına söykənən gələcək istəyən də bizik.
Və bu baxışın mərkəzində Güney Azərbaycan, oradakı soydaşlarımız, qandaşlarımız dayanır.

Güney Azərbaycan problemin bir qırağı sayılmamalıdır – çün mövzunun ocağı, mərkəzidir. Təbriz başda olmaqla, İranın geniş coğrafiyasında soydaşlarımız, qandaşlarımız yaşayır. Onlar bu ölkənin tarixi dayağı, demoqrafik sütunu və mədəni enerjisidir. Buna baxmayaraq, onilliklərdir ana dilində tamhüquqlu təhsil yoxdur; milli mətbuat və nəşr məhdudiyyət altındadır; siyasi təmsilçilik formal çərçivəni keçmir; mədəni hüquqlar çox zaman deklarativ səviyyədə qalır.
Əgər İran bütöv qalmaq istəyirsə, bu gerçəkliyi dəyişməlidir. Çünki çağdaş dünyada dövlətin gücü artıq qorxu ilə ölçülmür, ədalətlə ölçülür, ədalətlə. Ana dilində məktəb açmaq, kitab çıxarmaq, mədəniyyətini yaşatmaq vətəndaşın fundamental haqqıdır.

Bu gün İran faktiki olaraq tarixi yol ayrıcındadır:
ya mövcud ərazi bütövlüyünü saxlayaraq gerçək cümhuriyyətə çevriləcək – yəni bütün xalqlar üçün bərabər hüquqlar, hüquq dövləti və mədəni pluralizm yaradacaq ya da islahatları gecikdirərək iç gərginliyi artıracaq və idarəolunmayan proseslərə yol açacaq.

Azərbaycan xalqı parçalanmış xalqdır. Bu, acı tarixi faktdır. Və parçalanmış xalqların gec-tez birlik axtarışına çıxması da tarixi qanunauyğunluqdur. Ancaq bu birlik XXI yüzildə tankla, zorla, romantik şüarlarla gerçəkləşmir – hüquqla, qəbulu mümkün anlaşmalarla, beynəlxalq standartlar çərçivəsində mümkündür.

Bu gün Avropa Birliyi modeli, bölgəsəl inteqrasiya təcrübələri, Türk Dövlətləri Təşkilatı kimi platformlar göstərir ki, birlik həm də hüquqların, bazarların, mədəniyyətlərin və gələcək baxışın birləşməsidir.

Uzun sözün qısası, İran ya inad edib “vİran”a (yəni içdən parçalanmış, özünü inkar edən məkana) çevriləcək ya da çağdaş dünyanın bir parçası olma potensialını gerçək şəkildə ortaya qoyacaq. Bunun açarı zorakılıqda ola bilməz; yeganə açar ədalətdir.

Bəli, Qalib Azərbaycanın baxışı aydın və təmkinlidir:
Biz nə müstəqil respublikamızın sərhədlərində, nə də mədəni-tarixi coğrafiyamızda xaos istəyirik.
Bizim istədiyimiz insan hüquqları, milli haqlar və ədalətli toplumdur.

Ədalət geciksə də, gecikməmiş ədalətsizlikdən üstündür.

Haqq incələr, üzülməz!

BAYRAĞIMIZ UCA, SÖZÜMÜZ ÖTGÜN OLSUN!

Əkbər QOŞALI