İran müharibəsi regionu aşır ŞƏRH

ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranla müharibənin sona yaxınlaşdığına ümid etdiyini bildirsə də, meydandakı proseslər tam əks istiqaməti göstərir. Qarşıdurma artıq yalnız ABŞ-İran və ya İsrail-İran çərçivəsində qalmır, Yəmən və Səudiyyə Ərəbistanını da əhatə edən regional müharibəyə çevrilir.

Husilərin Səudiyyə ərazisinə, neft obyektlərinə və hərbi bazalara hücumları, Ər-Riyadın isə Yəməndə hava əməliyyatlarını genişləndirməsi yeni cəbhənin formalaşdığını göstərir. Beləliklə, Tehran birbaşa təzyiq altında olsa da, proksi qüvvələri vasitəsilə münaqişənin coğrafiyasını genişləndirmək imkanını qoruyur. Trampın “müharibənin sonu” barədə açıqlaması isə real vəziyyətdən daha çox daxili auditoriyaya və enerji bazarlarına ünvanlanmış siyasi mesaj təsiri bağışlayır.

Münaqişənin Yəmən-Səudiyyə istiqamətinə keçməsi ABŞ-ni çətin seçim qarşısında qoyur. Vaşinqton ya Səudiyyə Ərəbistanına əlavə hərbi dəstək verməli, bununla da müharibəyə daha dərindən daxil olmalı, ya da Körfəz tərəfdaşlarının təhlükəsizlik etimadının zəifləməsi ilə üzləşməlidir. Hörmüz boğazında gəmi hərəkətinin azalması ilə yanaşı, Qırmızı dəniz və Səudiyyənin enerji infrastrukturu da təhlükə altına düşərsə, böhran iki əsas enerji-nəqliyyat xəttini eyni vaxtda əhatə edə bilər. Bu, neftin bahalaşması, daşınma və sığorta xərclərinin artması, dünya iqtisadiyyatında yeni inflyasiya dalğası deməkdir. İranın strategiyası da məhz müharibənin iqtisadi yükünü ABŞ və onun müttəfiqləri üçün dözülməz həddə çatdırmağa əsaslanır.

Vaşinqton hərbi təzyiqlə paralel olaraq Rusiya və İranı eyni iqtisadi hədəf çərçivəsinə daxil edir. ABŞ Nümayəndələr Palatasının qəbul etdiyi yeni qanun layihəsi Rusiyanın enerji və müdafiə sektorunu, İranı, sanksiyalardan yayınan tankerləri və bu ölkələrdən enerji alan üçüncü dövlətləri hədəfə götürür. Çin və Hindistan kimi ölkələrə qarşı 100 faizə qədər tarif tətbiq etmək imkanının nəzərdə tutulması sanksiyaların artıq ikitərəfli vasitə olmadığını göstərir. ABŞ bununla Moskva və Tehranın əsas gəlir mənbələrini məhdudlaşdırmaq, eyni zamanda onların Asiyadakı iqtisadi tərəfdaşlarını seçim qarşısında qoymaq istəyir. Lakin bu yanaşma Rusiya, İran və Çin arasında iqtisadi-siyasi koordinasiyanı daha da gücləndirə və dünyada alternativ maliyyə-ticarət sistemlərinin qurulmasını sürətləndirə bilər.

Rusiyanın qanun layihəsinin qəbulundan bir neçə saat sonra Kiyev və digər Ukrayna şəhərlərinə genişmiqyaslı raket və dron hücumları həyata keçirməsi də siyasi mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Moskva göstərməyə çalışır ki, yeni sanksiyalar onun hərbi strategiyasını dəyişdirməyəcək və müharibəni dayandırmaq əvəzinə qarşıdurmanı daha da sərtləşdirə bilər. Beləliklə, ABŞ faktiki olaraq iki müharibə xəttini – Rusiya-Ukrayna və ABŞ-İran qarşıdurmasını vahid sanksiya arxitekturasında birləşdirir. Bu isə Moskva ilə Tehran arasında hərbi-texniki əməkdaşlığı daha əhəmiyyətli edir. Vaşinqtonun məqsədi iki ölkəni eyni vaxtda zəiflətmək olsa da, paralel təzyiq onların bir-birinə daha çox yaxınlaşmasına da səbəb ola bilər.

Bütün bunların fonunda BMT missiyasının həm ABŞ-ni, həm də İran hakimiyyətini ağır beynəlxalq cinayətlərdə ittiham etməsi qarşıdurmaya hüquqi və mənəvi ölçü əlavə edir. Hesabatda ABŞ-nin İrandakı bəzi mülki obyektlərə zərbələrinin müharibə cinayəti sayıla biləcəyi, İran rəhbərliyinin etirazları zorakılıqla yatırmasının isə insanlığa qarşı cinayət əlamətləri daşıdığı bildirilir. Bu yanaşma bir tərəfin digərini tamamilə günahkar, özünü isə tamamilə haqlı göstərmək cəhdini zəiflədir. İran hesabatın ABŞ-yə aid hissəsindən Vaşinqtonun legitimliyini sarsıtmaq üçün istifadə edəcək, ABŞ isə İran daxilindəki repressiyalarla bağlı nəticələri Tehrana qarşı siyasi təzyiq vasitəsinə çevirəcək. Nəticədə beynəlxalq hüquq münaqişəni dayandıran mexanizmdən daha çox tərəflərin informasiya və diplomatik mübarizə alətinə çevrilmək riski ilə üzləşir.

Yaranmış mənzərə göstərir ki, böhran artıq üç paralel cəbhədə davam edir: Yaxın Şərqdə hərbi genişlənmə, Rusiya və İrana qarşı iqtisadi mühasirə, BMT müstəvisində isə hüquqi-legitimlik mübarizəsi. Tramp administrasiyası qısa müddətdə İranı razılaşmaya, Rusiyanı isə Ukrayna üzrə danışıqlara məcbur etmək istəyir, lakin maksimum təzyiq siyasəti əks nəticə də verə bilər. Tehran regional qüvvələri, Moskva hərbi imkanları, hər iki dövlət isə Çin və digər tərəfdaşlarla iqtisadi əlaqələri vasitəsilə müqaviməti davam etdirə bilər. Buna görə əsas sual müharibələrin yaxın zamanda bitib-bitməyəcəyi deyil, onların vahid və daha geniş geosiyasi qarşıdurmaya çevrilib-çevrilməyəcəyidir. Hazırkı proseslər dünya siyasətinin ayrı-ayrı regional böhranlardan ABŞ ilə ona qarşı müqavimət göstərən güclər arasında sistemli mübarizə mərhələsinə keçdiyini göstərir.

Ruslan Zəngəzur