İranın TRIPP şərti bölgədə gərginlik yarada bilər Anar Şuşalı

Xəbər verdiyimiz kimi, İran TRIPP təhlükəsizliyi ilə bağlı Nikol Paşinyana şərtlər irəli sürüb.

Hərbi ekspert Anar Şuşalı Redaktor.az-a açıqlamasında qeyd etdi ki, TRIPP sadəcə Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirəcək nəqliyyat xətti deyil:

"Layihə ABŞ-nin Cənubi Qafqazda artan iqtisadi və strateji iştirakının əsas elementlərindən biridir. 10 avqust 2026-cı il tarixli ABŞ–Ermənistan–Azərbaycan birgə bəyanatında da TRIPP-in artıq ideya mərhələsindən konkret icra mərhələsinə keçdiyi vurğulanıb. Məhz buna görə Tehran üçün əsas narahatlıq yolun özündən çox, bu yolun təhlükəsizliyi və idarə olunması mexanizminin gələcəkdə hansı formada olacağıdır. Əgər təhlükəsizlik Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə həvalə edilərsə, İran bunu daha məqbul variant kimi qəbul edə bilər. Eyni zamanda, İrəvanda artıq fəaliyyət göstərən başqa ölkələrin hərbi qüvvələrinin təhlükəsizlik prosesinə cəlb olunması da Tehranın tamamilə rədd etdiyi ssenari olmaya bilər. Lakin ABŞ hərbçilərinin marşrutun təhlükəsizliyində birbaşa iştirak etməsi İran üçün tamam başqa məsələdir".

Həmsöhbətimiz real təhlükə ehtimalından da danışdı:

"Hazırkı regional vəziyyət fonunda bu ehtimalı nəzərdən qaçırmaq olmaz. Çünki ABŞ və İran arasında münasibətlər son günlər xüsusilə gərgindir. Sentyabrın əvvəlində ABŞ və İran qüvvələri arasında hərbi qarşıdurmalar baş verib və İran ABŞ-nin regiondakı hərbi obyektlərini hədəfə alıb. Belə vəziyyətdə Ermənistanın cənubunda ABŞ hərbi kontingentinin yerləşdirilməsi Tehran tərəfindən təkcə Cənubi Qafqaz məsələsi kimi deyil, İranın milli təhlükəsizliyinə birbaşa yaxınlaşan ABŞ hərbi infrastrukturu kimi qiymətləndirilə bilər. Bu isə TRIPP-in iqtisadi layihədən geosiyasi təhlükəsizlik məsələsinə çevrilməsi riskini artırır. Bəs İranın istədiyi təhlükəsizlik modeli kifayətdirmi? Burada cavab tam olaraq “bəli” deyil. Çünki təhlükəsizliyin yalnız Ermənistan qüvvələri tərəfindən təmin olunması bir tərəfdən İranın narahatlığını azalda bilər, digər tərəfdən isə Azərbaycanın və layihədə iştirak edən beynəlxalq şirkətlərin təhlükəsizlik gözləntiləri məsələsini ortaya çıxarır. TRIPP uzunmüddətli, multimodal nəqliyyat layihəsidir. Burada dəmir yolu, avtomobil yolu, enerji və kommunikasiya infrastrukturu kimi elementlərin təhlükəsizliyi təmin edilməlidir. Buna görə də yalnız hərbi mühafizə deyil, hüquqi təminatlar, sərhəd təhlükəsizliyi, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi, terrorizmə qarşı tədbirlər və fövqəladə vəziyyət mexanizmləri də müəyyənləşdirilməlidir. Yəni əsas sual “ABŞ əsgəri olacaq, ya olmayacaq?” yox, “marşrutun təhlükəsizliyi pozularsa, kim və hansı mexanizmlə müdaxilə edəcək?” sualıdır. Yeni geosiyasi gərginlik yarana bilərmi? Bəli, yarana bilər. Hətta müəyyən mənada bu gərginlik artıq siyasi müstəvidə özünü göstərir. İran əvvəldən ABŞ-nin TRIPP-də iştirakına ehtiyatla yanaşıb. Tehran ABŞ-nin Cənubi Qafqazda hərbi və kəşfiyyat imkanları əldə etməsini öz sərhədlərinə yaxın yeni strateji risk kimi qiymətləndirir. Analitik qiymətləndirmələrdə də İranın əsas narahatlıqları arasında ABŞ-nin bölgədə möhkəmlənməsi, İran-Ermənistan əlaqələrinin zəifləməsi və Tehranın regional təsir imkanlarının azalması göstərilir".

Ekspert vurğuladı ki, Rusiya da TRIPP-in ABŞ iştirakı ilə həyata keçirilməsinin Cənubi Qafqazda Vaşinqtonun mövqelərini gücləndirəcəyindən narahatdır:

"Son günlər Rusiya rəsmiləri də marşrutun ABŞ hərbi və kəşfiyyat infrastrukturu üçün imkan yarada biləcəyinə dair xəbərdarlıqlar səsləndirib. Beləliklə, məsələ artıq Azərbaycan–Ermənistan nəqliyyat layihəsi çərçivəsindən çıxaraq ABŞ–İran və ABŞ–Rusiya rəqabətinin Cənubi Qafqazdakı mümkün kəsişmə nöqtəsinə çevrilə bilər. Azərbaycan üçün əsas məsələ Azərbaycan baxımından ən vacib məqam odur ki, TRIPP-in təhlükəsizlik mexanizmi Naxçıvanla Azərbaycanın əsas hissəsi arasında etibarlı, fasiləsiz və təhlükəsiz bağlantını təmin etməlidir. Əgər İranın tələbləri ilə ABŞ-nin strateji maraqları arasında kompromis tapılarsa, TRIPP Cənubi Qafqazda yeni əməkdaşlıq platformasına çevrilə bilər. Əksinə, tərəflər təhlükəsizlik məsələsində güzəştə getməsələr, layihənin icrası uzana və bölgədə yeni qarşıdurma xətti yarana bilər. Əsas paradoks da məhz budur: TRIPP-in adı sülh və rifahı ifadə edir, amma onun təhlükəsizlik modeli düzgün qurulmasa, layihənin özü Cənubi Qafqazda yeni geosiyasi rəqabətin obyektinə çevrilə bilər".

Aytəkin TOFİQQIZI