Kainatın yad oyunu: Bir ulduz, iki fəlakət

Astronomlar kainatın dərinliklərində nadir hadisəni müşahidə ediblər: ulduz bir deyil, iki dəfə superkütləli qara dəliklə qarşılaşıb və hər iki qarşılaşma zamanı hissə-hissə dağılıb. Bu qeyri-adi fenomen – AT 2022dbl kod adlı parlaq hadisə – qara dəliklərin və ulduz maddəsinin qarşılıqlı təsiri barədə elmi baxışlara ciddi düzəlişlər gətirə bilər.

Məlum olduğu kimi, adətən ulduz qara dəliyə yaxınlaşdıqda onun güclü qravitasiya qüvvəsi ulduzu parçalayıb maddəsini udur. Bu prosesə “tidal disruption event” (TDE) – cazibə pozuntusu hadisəsi deyilir. Lakin 2022 və 2024-cü illərdə qeydə alınan iki oxşar işıq saçması göstərdi ki, bəzi hallarda ulduz tam yox olmur, qismən dağılaraq sonradan yenidən qara dəliyin orbitinə qayıda bilir.

Hadisənin ilk mərhələsi 2022-ci ildə qeydə alınıb. Alimlər ulduzun qara dəliyə yaxınlaşaraq hissə-hissə “spaqettifikasiyaya” uğradığını müşahidə ediblər – yəni ulduz maddəsi uzanaraq nazik “quyruq” şəklində akresion diskə toplanıb. Lakin 700 gün sonra eyni səma nöqtəsində ikinci, əvvəlki ilə tamamilə uyğun bir parıltı baş verib. Spektroskopik xüsusiyyətlər, işıq intensivliyi və temperatur oxşarlığı ulduzun yenidən qara dəliklə qarşılaşdığını təsdiqləyib.

Tədqiqat nəticələri nüfuzlu The Astrophysical Journal Letters jurnalında dərc olunub. Hadisənin baş verdiyi WISEA J122045.05+493304.7 adlı qalaktikadan gələn işığın Yerə çatması 390 milyon il çəkib.

Tel-Əviv Universitetindən tədqiqatın aparıcı müəllifi Lidya Makriyanni qeyd edib ki, ulduz birinci toqquşmadan tam məhv olmadan çıxmış, uzanmış orbit üzrə hərəkət edərək iki il sonra yenidən qara dəliyə qayıtmışdır. Alimlər mümkün alternativ izahları – məsələn, təsadüfi iki hadisənin üst-üstə düşməsi, qalaktika nüvəsinin aktivləşməsi və ya qravitasiya linzası effektini istisna ediblər.

Kompüter modelləri (MOSFiT və PHANTOM kodları əsasında) göstərib ki, ulduzun kütləsi təxminən 0,1–0,4 Günəş kütləsinə, qara dəliyin kütləsi isə bir milyon Günəş kütləsinə bərabərdir. Bu parametrlər belə orbitin və ikili dağıntının mümkünlüyünü sübut edir.

AT 2022dbl hadisəsi, astronomiya tarixində ilk dəfə olaraq, ulduzun mərhələli şəkildə qara dəlik tərəfindən məhv edilməsinin müşahidə edildiyi təsdiqlənmiş hal kimi qeyd olunur. Alimlər belə hesab edirlər ki, bu cür hadisələr kainatda daha geniş yayılmış ola bilər və gələcəkdə oxşar sistemlərin aşkar olunması gözləniləndir.

“Ulduzun iki dəfə ‘ölməsi’ – elm üçün yeni suallar, qara dəlikləri isə daha dərindən anlamaq imkanı yaradır. Bu hadisə, kainatdakı enerjili proseslərin təkcə kütləvi məhvlərlə deyil, həm də mərhələli transformasiyalarla müşayiət olunduğunu göstərir.”

S.ELAY

XQ