Kapitoli təpəsində Siyasi Büro

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

ABŞ Konqresi ölkədən daha sürətlə qocalır, gənc amerikalılar seçki məntəqələrindən uzaqlaşır, sistem isə elə qurulub ki, artıq kürsüdə oturan qalib gəlir. 2026-cı ildə bu konstruksiya ilk dəfə çat verdi, lakin pul və Konstitusiya onun çökməsinə imkan verməyəcək

2026-cı il noyabrın 3-də 88 yaşlı Hal Rocers Nümayəndələr Palatasına iyirmi dördüncü dəfə seçilmək üçün mübarizə aparacaq. Kentukki ştatının 5-ci dairəsinin sakinləri onu ilk dəfə 1980-ci il noyabrın 4-də, Ronald Reyqanın "Amerikanı yenidən böyük edək" şüarı ilə Cimmi Karteri darmadağın etdiyi həmin gecə Vaşinqtona göndərmişdilər. Otuz beş il sonra bu şüarı Donald Tramp mənimsəyəcəkdi. Leonid Brejnev o vaxt hələ sağ idi. ABŞ-ın indiki sakinlərinin yarısından çoxu hələ dünyaya gəlməmişdi. May ayında Rocers respublikaçıların ilkin seçkilərində dörd rəqibini elə də çətinlik çəkmədən məğlub etdi, onlardan biri ilə aralarında altmış yaş fərq var. Demokrat rəqibi, vəkil Ned Pillersdorfun şanslarını isə seçki modelləri faizin onda biri ilə ölçür.

"Biz Hal Rocersə vəzifədəki 46 ilinə görə təşəkkür etməliyik", deyə ona uduzan respublikaçılardan biri Kevin Smit mayın 19-da doğma şəhərciyi Londonda səs verdikdən sonra bəyan etdi. Seçicilər təşəkkür etdi. Sonra Rocersi yenə Vaşinqtona göndərdilər.

Reyqanla eyni gecədə seçilən

Rocers tək deyil. Sentyabrda 93 yaşı tamam olan Çak Qrassli Ayova ştatının qanunverici məclisinə 1958-ci ildə, Alyaska və Havay hələ ştat olmadığı vaxtda gəlmişdi. Bu gün o, Senatın Ədliyyə komitəsinə rəhbərlik edir, yuxarı palatanın müvəqqəti sədri kimi isə prezident vəzifəsinə varislik sırasında vitse-prezident və spikerdən dərhal sonra üçüncü yerdə dayanır. Prezident Trampın iyunda 80 yaşı tamam oldu. Ağ Evə o, 78 yaşında qayıtdı və prezident andı içən ən yaşlı şəxs oldu, sələfi Co Bayden isə Oval kabineti 82 yaşında tərk etmişdi.

Rəqəmlər adi gözlə görünəni təsdiqləyir. "Pyu" tədqiqat mərkəzinin hesablamalarına görə, hazırkı 119-cu çağırışın başlanğıcında Nümayəndələr Palatası üzvünün median yaşı 57,5, senatorunku isə 64,7 idi. Median amerikalının yaşı təxminən 39-dur. Belə çıxır ki, tipik senator tipik seçicidən dörddə bir əsr böyükdür. Bu fərq onilliklər boyu toplanıb: Konqresin öz məlumatlarına görə, 1980-ci illərin əvvəlində aşağı palatada median yaş 48, Senatda isə 52 idi. Hazırkı tərkib Amerika parlamentinin bütün tarixində ən yaşlı üç tərkibdən biridir.

Jurnalistikaya sovet dövrünün sonlarında başlayan nəslim Vaşinqtonda Kreml gerontokratiyasının antipodunu görməyə alışmışdı. Qırx il sonra bu antipod şübhəli dərəcədə orijinala bənzəməyə başlayıb.

Lafet yarışı, Amerika variantı

1982-ci ilin noyabrını məktəbli kimi yaşayanlara "gerontokratiya" sözünü izah etməyə ehtiyac yoxdur. Brejnev 1982-ci il noyabrın 10-da 75 yaşında vəfat etdi. On beş ay sonra Andropov, daha on üç ay sonra Çernenko dünyasını dəyişdi. Xalq bu illəri "lafet yarışı" adlandırdı və yalnız 1985-ci il martın 11-də Mərkəzi Komitənin plenumu həmin sistemin meyarlarına görə az qala yeniyetmə kimi görünən 54 yaşlı Mixail Qorbaçovu seçdi.

Bənzətmə axsayır və mən bunu etiraf edirəm. Rocersi ilkin seçkilərdə məğlub etmək mümkün idi. Baydeni öz partiyası 27 iyundakı uğursuz debatlardan sonra, 2024-cü il iyulun 21-də, seçkiyə 107 gün qalmış yarışdan çəkilməyə məcbur etdi. Pelosi könüllü gedir: karyerasını başa vurduğunu o, 2025-ci il noyabrın 6-da, 85 yaşında elan etdi. 2025-ci ilin mayında, Ağ Evdən köçdükdən dörd ay sonra Baydenin ofisi onun prostat xərçənginin aqressiv formasına tutulduğunu açıqladı. Bu xəbər Amerika müzakirəsinə dərhal bir sualı qaytardı: prezidentin ətrafı onun səhhəti barədə səlahiyyət müddətinin son illərində nə dərəcədə açıq danışırdı? Sovet baş katibi yenidən seçilmə prosesindən keçmir, mətbuat konfransları vermirdi. Bununla belə, mexanizm oxşardır: sistem stajı mükafatlandırır, staj isə demək olar ki, həmişə yaşla düz mütənasibdir.

Nəticələr də oxşardır. Dayan Faynstayn 2023-cü il sentyabrın 29-da, 90 yaşında senator olaraq vəfat etdi. Həmin ilin yazında onun aylarla davam edən yoxluğu demokratların federal hakimlərin namizədliklərini keçirdiyi Ədliyyə komitəsinin işini iflic etmişdi. 2025-ci ildə ritm az qala dəfn mərasimi ahəngi aldı. Mart ayının əvvəlində ilk olaraq, bundan bir az öncə Trampın Konqresə müraciəti zamanı zalda oturan 70 yaşlı texaslı Silvestr Terner vəfat etdi. Martın 13-də Arizonadan olan 77 yaşlı Raul Qrixalva, mayın 21-də Virciniyadan olan 75 yaşlı Cerri Konnolli dünyasını dəyişdi.

Konnollinin hekayəsi ayrıca sətrə layiqdir. 2024-cü ilin dekabrında o, artıq qida borusu xərçəngindən xəbərdar olduğu halda, müxalifətin Ağ Evə qarşı əsas aləti olan Nəzarət komitəsində baş demokrat vəzifəsi uğrunda partiyadaxili mübarizədə 35 yaşlı Aleksandriya Okasio-Kortesi məğlub etdi. Beş ay sonra o, həyatdan köçdü və demokratlar üçün ən vacib komitə Trampın ikinci müddətinin ilk ilinin qızğın çağında daimi rəhbərsiz qaldı.

Ədalət naminə qeyd edək ki, vəzifədə ölüm yenilik deyil. 1980-ci illərdə Konqresin 29 üzvü dünyasını dəyişib, bu, sonrakı istənilən onillikdəkindən çoxdur. Fərq başqa yerdədir. 2020-2025-ci illərdə iş yerində 14 qanunverici vəfat edib, 2010-cu illərin tamamında isə bu rəqəm 12 olub, üstəlik bu, çoxluğun bir neçə yerlə ölçüldüyü Konqresdə baş verir. Konnollinin ölümündən sonra palatada qüvvələr nisbəti 220 respublikaçıya qarşı 212 demokrat təşkil etdi. Hər nekroloq hesab məsələsinə çevrildi.

Xəstəxana palatası qanun layihəsindən güclüdür

Bu hesabı ən yaxşı 2026-cı ilin yayı nümayiş etdirir. Senat tarixində fraksiyaya ən uzun müddət rəhbərlik etmiş 84 yaşlı Mitç Makkonnell Vaşinqtondakı evində yıxıldı, qısa müddətə huşunu itirdi və iyunun 14-də xəstəxanaya yerləşdirildi. Ardınca sətəlcəm və reabilitasiya mərkəzi gəldi, oradan yalnız avqustun 6-da evə buraxıldı. Əvvəlcə onun ofisi senatorun vəziyyəti barədə həftələrlə susdu və bu boşluğu dərhal şayiələr, hətta onun ölümü barədə saxta xəbərlər doldurdu. Kentukki qubernatoru, demokrat Endi Beşir Makkonnellin vəzifələrini icra etməyə qadir olduğuna dair sübut tələb etdi.

Siyasi bədəl konkret oldu. İyunun ortasından avqustun 8-dək Makkonnell 60 adlı səsvermənin hamısını buraxdı. 53-ə 47 nisbətində Senatdakı respublikaçı çoxluq yalnız kağız üzərində rahat görünür. Avqustda yeni kənd təsərrüfatı qanun layihəsi Aqrar komitədə ilişib qaldı: Makkonnellin səsi olmadan o, çoxluq toplaya bilmədi və 10-a 11 hesabı ilə uduzdu.

Sentyabrın 14-də Makkonnell Kapitoliyə əlil arabasında qayıtdı. "İşə qayıtmaq vaxtıdır", dedi o jurnalistlərə. Onun Senatdan gedişi 2027-ci ilin yanvarına planlaşdırılıb. O, əvvəllər də yıxılmışdı: 2023-cü ildə beyin silkələnməsi, 2024-cü ildə isə bilək zədəsi almışdı. 2023-cü ilin yayında o, kameralar qarşısında iki dəfə cümlənin ortasında donub qalmışdı. Partiya bütün bu müddət ərzində problemi görməməyə üstünlük verirdi, çünki Makkonnellin səsi lazım idi, nüfuzu isə onu əvəz etmək barədə istənilən söhbəti yersiz edirdi.

Qalxılmayan kürsü

Amerika siyasətçiləri niyə getmir? Cavab adidir: getmək onlara sərf etmir, sistem isə onları itələyib çıxarmağı bacarmır.

Birinci mexanizm kıdemlilikdir. Konqres komitələrində vəzifələrin bölgüsü onilliklər boyu staja əsaslanırdı və sədr çəkici masa arxasında hamıdan uzun oturana çatırdı. Rocers 2011-2017-ci illərdə palatanın əsas maliyyə orqanı olan Təxsisatlar komitəsinə rəhbərlik edirdi və ölkənin ən yoxsul bölgələrindən biri olan Appalaç Kentukkisi üçün onun kürsüsü federal pulların kəməri idi. Cənubi və şərqi Kentukkinin 33 qraflığının seçiciləri yaşa səs vermir. Onlar yeni gələnin verə bilməyəcəyi büdcəyə çıxışa səs verirlər.

Kaliforniyanın 88 yaşlı nümayəndəsi Maksin Uoters 2013-cü ildən Maliyyə xidmətləri komitəsində demokratlara rəhbərlik edir, 2019-2023-cü illərdə isə bu postu tutan ilk qadın və ilk afroamerikalı kimi komitənin sədri olub. Demokratlar palatanı geri qaytarsa, o, çəkici yenidən götürmək və komitə tarixində ən yaşlı sədr olmaq niyyətindədir. 2026-cı ilin martında yaşı ilə bağlı suallara o, öz enerjisinə və gənc mütərəqqilər arasında tanındığı ləqəbə istinadla cavab verdi: "Mən Maksin xalayam". Oktyabrın 13-də 54 yaşlı illinoyslu Şon Kasten ona bu vəzifə uğrunda mübarizə aparacağını bildirdi. Onun şansları təvazökardır: Uoters üzvlərinin rəhbər mövqelərdən uzaqlaşdırılmasına yönələn istənilən cəhdə həssas reaksiya verən qaradərili konqresmenlər fraksiyasına və güclü institusional dəstəyə arxalanır.

İkinci mexanizm puldur. Amerikada seçki kampaniyası bahadır, donorlar isə artıq qalib gələnə mərc qoyurlar. Palatanın fəaliyyətdə olan üzvləri dövrdən dövrə doqquz haldan çoxunda yerlərini qoruyur və sponsorlar bunu bilir. Pul pulu cəlb edir, 1981-ci ildən iclaslarda oturan adamın isə 27 yaşlı iddiaçıda olmayan bir sərvəti var: minnətdar lobbiçilərin və yerli iş adamlarının qırx illik kartotekası.

Hər iki mexanizmin üstündə hüquqi konstruksiya dayanır və o, hamısından möhkəmdir. ABŞ Konstitusiyası yalnız aşağı yaş həddini müəyyən edir: Nümayəndələr Palatası üçün 25, Senat üçün 30, prezident üçün 35 yaş. Yuxarı hədd yoxdur. 1995-ci ildə Ali Məhkəmə "ABŞ Səlahiyyət Müddətlərinin Məhdudlaşdırılması təşkilatı Torntona qarşı" işində dördə qarşı beş səslə ştatlara Konqres üzvlərinin səlahiyyət müddətlərinin sayını məhdudlaşdırmağı qadağan etdi və bununla da həmin vaxta qədər 23 ştatda qəbul edilmiş belə normaları sıfırladı. Hər hansı məhdudiyyət indi yalnız konstitusiya düzəlişi ilə mümkündür, bunun üçün isə hər iki palatada səslərin üçdə ikisi və 38 ştat tərəfindən ratifikasiya tələb olunur. Sadə dillə desək, qanunvericilərin yaşını yalnız qanunvericilərin özləri məhdudlaşdıra bilər və onlar bunu etmək fikrində deyillər.

Seçki məntəqələrini tərk edən nəsil

Yaşlı Konqres tənliyin yarısıdır. Digər yarısı onun formalaşmasında getdikcə daha az iştirak edən gənc amerikalılardır.

Elə həmin "Pyu" mərkəzinin məlumatına görə, 2020-ci il seçkilərində səs verməyənlərin 25 faizini 18-29 yaşlı vətəndaşlar təşkil edirdi. 2024-cü ildə onların payı 30 faizə yüksəldi. Bu yaş qrupu səs vermək hüququ olanların 20 faizini təşkil etsə də, verilmiş bülletenlərin ümumi sayında yalnız 15 faiz verdi. Səsləri sayan siyasətçi buradan açıq-aydın nəticə çıxarır: gələnlərə müraciət etmək lazımdır. Təqaüdçülər gəlir. Onların problemləri, yəni sosial sığorta və "Medikeyr" tibbi proqramı gündəliyi müəyyən edir, otuz yaşlıların mənzil xərcləri və tələbə borcları isə arxa plana keçir. Dairə qapanır: gənclər siyasətdə öz mövzularını görmür və səs vermir, siyasətçilər məntəqələrdə gəncləri görmür və onların mövzularından danışmır.

Məyusluq ölçülə bilər. "Pyu"nun 2025-ci ilin yazında keçirdiyi sorğu göstərdi ki, 18-34 yaşlı amerikalıların 62 faizi seçilmiş siyasətçilərdən yalnız azını dürüst hesab edir və ya heç kimi dürüst saymır. 50 yaşdan yuxarı insanlar arasında belə düşünənlər 45 faizdir. Araşdırmanın əhatə etdiyi 25 ölkədən yalnız Yunanıstanda gənclər daha bədbin əhval-ruhiyyədədir.

Gənc deputatlar üzrə dünya statistikasını aparan Parlamentlərarası İttifaq ABŞ-ı qanunvericilərin orta yaşına görə öz reytinqinin aşağı sərhədində sabit şəkildə yerləşdirir. İttifaqın 2023-cü il üçün məlumatına görə, bütün dünyada 45 yaşadək, o cümlədən 45 yaşlı deputatlar parlamentarilərin 32 faizdən bir qədər çoxunu təşkil edirdi. Norveçdə az qala hər yeddinci deputatın yaşı 30-dan çox deyil. Təzad izah ediləndir: çoxpartiyalı Skandinaviya sistemlərində hakim partiyalar ictimai hərəkatları özünə çəkir, Amerikanın ikipartiyalı modeli isə dar baxışlar dəhlizi qoyur və fəal gənclik partiyalardan iqlim və ya mənzil kimi ayrı-ayrı problemlər üzrə kampaniyalara gedir. Daha həyəcanlısı başqadır. 2026-cı ilin aprelində Parlamentlərarası İttifaq qeydə aldı ki, dünya parlamentlərində gənclərin təmsilçiliyi müşahidələrin başladığı 2014-cü ildən bəri ilk dəfə artmağı dayandırıb.

Nadir hallarda ucadan danışılan məişət ölçüsü də var. ABŞ-da uşağa qulluq üçün ödənişli məzuniyyət haqqında federal qanun yoxdur. Yalnız bir neçə onlarla qanunverici 18 yaşdan kiçik uşaq böyüdür və cəmi bir neçə qadın artıq Konqres üzvü olarkən ana olub. 2026-cı ilin avqustunda palataya 29 yaşında gəlmiş 37 yaşlı Okasio-Kortes yumurta hüceyrələrinin dondurulması prosedurunu başlatdığını danışdı. Həmin həftə, avqustun 12-də, Ağ Evin mətbuat katibi vəzifəsini 27 yaşında tutaraq tarixin ən gənc mətbuat katibi olmuş Kerolayn Livitt istefa verdiyini elan etdi. "Bu vəzifəyə onun tələb etdiyi qədər vaxt, enerji və diqqət ayırsam, iki kiçik övladımın layiq olduğu gözəl ana ola bilməyəcəyəm", deyə o, X sosial şəbəkəsində yazdı. 42 yaşlı vitse-prezident Cey Di Vens dörd kiçik uşağının 2028-ci il prezident kampaniyası ilə bağlı qərarına təsir etdiyini etiraf etdi.

Amerika siyasəti uşaqları böyümüş insan üçün qurulub. Təəccüblü deyil ki, orada məhz belə insanlar qalır.

2026-cı ilin üsyanı: yeddi qənimət və bir boş atəş

Buna baxmayaraq, 2026-cı ildə bənd çat verdi. Bu, yaşın incə mövzudan silaha çevrildiyi Demokrat Partiyasının daxilində baş verdi.

Hesab təsirlidir. Nümayəndələr Palatasının fəaliyyətdə olan yeddi demokrat üzvü ilkin seçkilərdə uduzdu, onlardan beşi pensiya yaşındadır. Avqustun 11-də palatada təxminən otuz il çalışmış Konnektikutdan olan 78 yaşlı Con Larson Hartfordun 47 yaşlı keçmiş meri Lyuk Bronina 20 faiz bəndindən çox fərqlə uduzdu. Kolorado ştatından olan 69 yaşlı Diana Degett Amerikanın Demokratik Sosialistləri ilə bağlı rəqibinə məğlub oldu. Eyni aqibət Miçiqandan olan 71 yaşlı Şri Tanedarı və Nyu-Yorkdan olan Adriano Espayyatı da yaxaladı. Texasdan olan palata veteranı El Qrin dairələrin respublikaçılar tərəfindən yenidən bölünməsindən sonra 38 yaşlı Kristian Menefiyə uduzdu. Bu göstəriciyə görə 2026-cı il cari əsrdə fəaliyyətdə olan demokratlar üçün ilkin seçkilərdə ən uğursuz il kimi 2012-ci illə bərabərləşdi. Təzyiq kütləvi idi. 2026-cı ildə yenidən seçilmək qərarına gəlmiş Konqres üzvlərindən on üçü 80 yaş həddini keçmişdi və onların çoxu illərdən sonra ilk dəfə ilkin seçkilərdə ciddi rəqiblərlə üzləşdi. Mütərəqqi fəallar 65 yaşdan yuxarı fəaliyyətdə olan qanunvericilərə meydan oxuyan 210-dan çox iddiaçı saydılar, onlardan 80-dən çoxu Y və ya Z nəslinin nümayəndələridir ki, bu da 2024-cü ildəkindən təxminən dörd dəfə çoxdur. Bu hesablamaların mənbəyi qərəzlidir və səs-küylü rəqəmlərdə maraqlıdır, lakin miqyasın tərtibi nəticələrlə təsdiqlənir. Veteranların bütöv bir dəstəsi alçaldılmanı gözləmədən vaxtında təqaüdə çıxmağa üstünlük verməsəydi, təmizləmənin miqyası daha böyük olardı.

Üsyanın maliyyə infrastrukturu var. Milli Partiya Komitəsi sədrinin keçmiş müavini Devid Hoqq özünün "Layiq olduğumuz liderlər" təşkilatı vasitəsilə fəaliyyətdə olan konqresmenlərə qarşı gənc iddiaçıları dəstəkləmək üçün 20 milyon dollar ayırdığını bəyan etdi. Bir rəmz də meydana çıxdı. Zohran Mamdani 34 yaşında 1892-ci ildən bəri Nyu-Yorkun ən gənc meri oldu və artıq bu dövrdə onun dəstəyi 57 yaşlı Bred Lenderə fəaliyyətdə olan konqresmen Den Qoldmanı palatadan çıxarmağa kömək etdi.

İndi isə qələbələrdən daha vacib olan boş atəş barədə. Sentyabrın 1-də Massaçusetsi Vaşinqtonda 1976-cı ilin noyabrından təmsil edən 80 yaşlı senator Ed Marki 47 yaşlı konqresmen Set Moultonu 64,8 faizə qarşı 35,2 faiz hesabı ilə darmadağın etdi. Moulton kampaniyasını nəsillərin dəyişməsi üzərində qurmuşdu. Marki ideologiya ilə cavab verdi, sol cinahı tutdu və qalib gəldi. Daha əvvəl, martda, Missisipidən olan 78 yaşlı Benni Tompson gənc rəqibini dəf etmişdi.

Mövsümün əsas nəticəsi buradan çıxır: demokrat seçici yaşı deyil, acizliyi cəzalandırır. O, Trampla qarşıdurmada ona süst görünən yaşlıları qovur, döyüşkən görünən yaşlıları isə saxlayır. 85 yaşlı Berni Sanders məhz buna görə gənclərin kumiri olaraq qalır. Doğum ili başqa növ iddia üçün rahat yarlığa çevrildi: aşağıların fikrincə, mübarizə aparmağı unutmuş isteblişmentə qarşı iddia üçün.

Respublikaçılarda mənzərə fərqlidir. Rocers və Qrassli ciddi təzyiqlə üzləşmir, çünki Trampın partiyasında həlledici amil pasportdakı tarix deyil, liderə sədaqət oldu. Yeri gəlmişkən, Rocers Trampın dəstəyini qazanıb. "Amerikanı yenidən böyük edək" hərəkatı 2024-cü ildə gənc kişilərin səslərinin xeyli hissəsini topladı və bu seçicilərə 80 yaşlı prezidentin yaşı mane olmur. İki partiyada gerontokratiya fərqli qurulub: demokratlarda onu öz bazası yeyib aşındırır, respublikaçılarda isə liderə pərəstiş onu konservləşdirir.

Yuta: 27 yaş 2,6 milyon dollara qarşı

Bu payızın ən göstərici yarışı Solt-Leyk-Sitidə gedir. Yuta ştatının seçki xəritəsi ilə bağlı uzunmüddətli məhkəmə çəkişmələrindən sonra məhkəmə yeni sərhədləri təsdiqlədi və Solt-Leyk qraflığının böyük hissəsini əhatə edən 1-ci dairə onilliklərdən sonra ilk dəfə açıq-aşkar demokrat dairəsinə çevrildi. Belə bölgüdə 2024-cü ildə Kamala Harris burada təxminən 60 faiz səs toplayardı.

Respublikaçılar Hərbi Dəniz Qüvvələri ehtiyatının kəşfiyyat zabiti, Ağ Evin sənaye siyasəti ilə məşğul olmuş keçmiş əməkdaşı, 27 yaşlı Rayli Oueni irəli sürdülər. Aprelin 25-də Oremdə keçirilən partiya qurultayında o, nümayəndələrin səslərinin 71,2 faizini topladı və Billi Coelin "Odu biz yandırmamışıq" mahnısının sədaları altında səhnəyə çıxaraq onun nəslinin Amerika arzusunu geri qaytarmalı olduğunu bəyan etdi. Ouenin proqramı respublikaçı stereotipinə pis uyuşur: uşağa qulluq üçün ödənişli məzuniyyət və Konqres üzvlərinə səhm ticarətinin qadağan edilməsi. Üstəlik o, partiyasında adətən demokratlara saxlanılan mövzunu, ətraf mühitin mühafizəsini də əlavə edir. Sentyabrın 29-da Solt-Leyk İcma Kollecində keçirilən debatlarda o, ticarət və immiqrasiya məsələlərində Trampla fikir ayrılığına düşdü, rəqibi ilə isə məlumat mərkəzləri və süni intellektin tənzimlənməsi barədə mübahisə etdi.

Onun rəqibi Solt-Leyk qraflığının keçmiş meri, 2019-2021-ci illərdə Yutanı təmsil etmiş keçmiş konqresmen, 51 yaşlı demokrat Ben Makadamsdır. İyunda o, ilkin seçkilərdə mütərəqqiləri inamla məğlub etdi. Federal Seçki Komissiyasının məlumatına görə, oktyabrın ortalarına qədər Makadamsın kampaniyası 2,6 milyon dollardan çox, Ouenin kampaniyası isə təxminən 150 min dollar toplayıb. Nisbət təxminən on yeddiyə birdir. Yayda fərq daha dramatik görünürdü: avqust hesabatında Makadamsın hesabında təxminən 300 min dollar sərbəst vəsait, Ouenin hesabında isə 9,5 min dollar var idi. Müxtəlif kəsiklər müxtəlif nisbətlər verir, lakin nəticə eynidir. Ouen özü pulu Amerika siyasətinin əsas problemi adlandırır və arxasında kənar sponsorlar və korporasiyalar dayanan rəqibinin üstünlüyünün çox kəskin olduğunu etiraf edir.

Burada proqnoz çətin deyil: noyabrın 3-də Makadams qalib gələcək və mənim qiymətləndirməmə görə, ən azı 15 bənd fərqlə. Ouen yaşına görə deyil, demokrat dairəsindəki partiya yarlığına və pul fərqinə görə uduzacaq. Buna baxmayaraq, onun kampaniyası nəticədən daha maraqlıdır. Gerontokratiyanı hər iki partiyanın xəstəliyi kimi tənqid edən gənc respublikaçı problemi tək başına bir çox peşəkar şərhçidən daha dəqiq təsvir etdi: Vaşinqton vətəndaşların maraqları naminə işləmir, maliyyələşdirmə sistemi isə eyni insanların işləyəcəyinə zəmanət verir. "Mənim üçün nəyi dəstəklədiyin, nə uğrunda mübarizə apardığın hansı ildə doğulduğundan qat-qat vacibdir", dedi Ouen payız müsahibələrinin birində. Bu ifadəni az qala sözbəsöz Marki də deyə bilərdi.

Yaş diaqnoz deyil, staj ləyaqət deyil

Burada dürüst bir qeyd zəruridir, əks halda mətn yaşlılara qarşı pamfletə çevriləcək. Gerontoloqlar çoxdan xəbərdarlıq edirlər ki, təqvim yaşı idrak qabiliyyətlərinin son dərəcə etibarsız göstəricisidir. Depressiyadan və ya asılılıqdan əziyyət çəkən 45 yaşlı siyasətçi aydın düşüncəli və yanılmaz siyasi duyumlu 85 yaşlı veterandan daha az fəaliyyət qabiliyyətli ola bilər. Konqres yaşa görə Amerika cəmiyyətinə cins və irq tərkibinə görə olduğu qədər qeyri-mütənasibdir və təmsilçilik barədə müzakirəni bir rəqəmə endirmək sadələşdirmədir.

Təcrübənin də dəyəri var. 2008-ci il böhranından sonra Dodd-Frenk qanununun necə yazıldığını xatırlayan insan maliyyə tənzimlənməsini yeni gələndən daha yaxşı bilir və Uoters bunu təkid edəndə əsassız deyil. Bir neçə müharibə və tənəzzülü yaşamış yaşlı siyasətçi gəncin həvəslə edəcəyi səhvləri daha az təkrarlayır.

Amerikalılar isə bu dialektikanı rədd edirlər. 2026-cı il aprelin 27-30-da 1322 yetkin şəxs arasında keçirilmiş ümummilli sorğu göstərdi ki, onların 80 faizi Konqresə namizədlər üçün maksimum yaş senzini dəstəkləyir. Respublikaçılar arasında məhdudiyyətin lehinə 83 faiz, demokratlar arasında 78 faiz çıxış etdi. Müstəqillər 79 faiz verdi, yaşlı respondentlər isə ideyanı gənclərdən az dəstəkləmədi. Səlahiyyət müddətlərinin sayının məhdudlaşdırılmasını 83 faiz bəyəndi. Demək olar ki, heç nə barədə razılığa gələ bilməyən ölkədə nadir konsensus halı. Bununla belə, belə rəqəmlərə düzəlişlə inanmaq lazımdır: telefon danışığında hipotetik islahatı bəyənmək heç nəyə başa gəlmir.

Amerika gerontokratiyasının əsas paradoksu da elə burada gizlənir. Sorğularda yaş tavanı tələb edən həmin seçicilər seçkilərdə dəfələrlə öz konkret 88 yaşlı konqresmenlərini 80 faizdən yüksək nəticə ilə yenidən seçirlər. Mücərrəd Konqresə nifrət edir, öz nümayəndələrini isə qiymətləndirirlər. Rocers 2024-cü ildə ilkin seçkilərdən 81,8 faizlə keçdi, ümumi seçkilərdə isə onun heç rəqibi də olmadı: 261 407 səs, yüz faiz. ABŞ-da gerontokratiyanı heç kim zorla qəbul etdirmir. Onu seçirlər, dairə-dairə, hər dəfə bir tanış simanı.

Ronald Reyqan bunu hamıdan yaxşı anlayırdı. 1984-cü il oktyabrın 21-də Kanzas-Sitidə keçirilən debatlarda o vaxt tarixin ən yaşlı prezidenti olan 73 yaşlı Reyqan yaşı ilə bağlı sualı bir cümlə ilə aradan qaldırdı: o, 56 yaşlı rəqibi Uolter Mondeylin gəncliyindən və təcrübəsizliyindən siyasi məqsədlər üçün istifadə etməyəcəyinə söz verdi. Zal güldü, Mondeyl də güldü. İki həftə sonra Reyqan 49 ştatda qalib gəldi. Bu zarafat Amerika siyasətində hələ də işləyir, sadəcə indi 80 yaşlılar 50 yaşlılar barədə zarafat edir.

Tavan olmayacaq

Yoxlanıla bilən fikirləri ifadə etməyə çalışım.

Birincisi. 2026-cı il noyabrın 3-də Hal Rocers 70 faizdən yüksək nəticə ilə yenidən seçiləcək. İkincisi. 120-ci çağırışın sonunadək, yəni 2029-cu ilin yanvarınadək Konqres üzvləri üçün yaş senzi barədə heç bir konstitusiya düzəlişi palataların heç birində plenar iclasda səsverməyə çıxarılmayacaq. Üçüncüsü. 2027-ci ilin yanvarında "Pyu" növbəti hesablamanı dərc edəndə yeni Nümayəndələr Palatasının median yaşı 57-dən aşağı olacaq: istefalar və ilkin seçkilərdəki məğlubiyyətlər dalğası aşağı palatanı cavanlaşdıracaq. Səlahiyyət müddətinin altı il davam etdiyi və bir dövrdə yerlərin yalnız üçdə birinin boşala bildiyi Senat 63 yaşdan yaşlı qalacaq. Dördüncüsü. Demokratlar çoxluğu əldə etsə, Maksin Uoters 2027-ci ilin yanvarında Maliyyə xidmətləri komitəsinə rəhbərliyi qoruyub saxlayacaq, Kasten isə fraksiyanın rəhbər komitəsinin dəstəyini almayacaq.

Buna görə də yenilənmə yuxarıdan, qanun vasitəsilə deyil, aşağıdan, ilkin seçkilər vasitəsilə gedəcək, yavaş olacaq və demək olar ki, tamamilə bir partiyada cəmlənəcək. Demokratlar cavanlaşır, çünki onların bazası qəzəblidir. Respublikaçılar konservləşib, çünki onların bazası 2028-ci ildə 82 yaşı tamam olacaq liderə məftundur. Cavabını bilmədiyim bir sual qalır: lider getdiyi və varislər növbəsi Senatın oturacaqları qədər ağsaçlı olduğu gün bu konstruksiyanın aqibəti necə olacaq?

2027-ci ilin yanvar ayının əvvəlində Nümayəndələr Palatasının zalında 120-ci çağırışın üzvləri and içəcəklər. Yeni il ərəfəsində 89 yaşı tamam olacaq Hal Rocers sağ əlini iyirmi dördüncü dəfə qaldıracaq. Ondan bir neçə sıra aralıda Z nəslindən olan ilk konqresmen, Floridadan Maksvell Frost and içəcək. Rocers Konstitusiyanı qorumağa ilk dəfə 1981-ci ilin yanvarında, Frostun doğulmasından on altı il əvvəl and içmişdi.

Müəllif: Tural Hüseyn (Milli.Az redaktor)