Kərki düyünü: Azərbaycan üçün strateji hədəf dəyişmir TƏHLİL

Ermənistan müxalifətinin Kərki məsələsi ətrafında səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində ərazi və sərhəd məsələlərinin hələ də İrəvanın daxili siyasi mübarizəsində mühüm alət olaraq qaldığını göstərir. İşxan Saqatelyanın “yeni güzəştlər Azərbaycanı dayandırmayacaq” iddialı açıqlaması da bu baxımdan diqqət çəkir.

Ermənistan daxilində müəyyən siyasi qüvvələr delimitasiya prosesinin nəticələrini “güzəşt” və ya “ərazi itkisi” kimi təqdim etməyə çalışsalar da, Azərbaycan üçün əsas məsələ iki ölkənin dövlət sərhədlərinin hüquqi əsaslarla müəyyənləşdirilməsi və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınmasıdır. Kərki ətrafında müzakirələr də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir.

Saqatelyanın açıqlamasında diqqət çəkən əsas məqam onun Kərki məsələsini Azərbaycanın guya növbəti ərazi tələblərinin başlanğıcı kimi təqdim etməsidir. Lakin bu yanaşma daha çox Ermənistan daxilində sülh prosesinə qarşı olan siyasi qüvvələrin ritorikasını əks etdirir. Delimitasiya və demarkasiya prosesinin mahiyyəti yeni ərazilərin tələb edilməsi deyil, iki dövlət arasında sərhədin hüquqi əsaslarla müəyyənləşdirilməsidir.

Azərbaycan baxımından Kərki məsələsinin əhəmiyyəti yalnız həmin ərazinin özündən ibarət deyil. Məsələ daha geniş regional təhlükəsizlik və kommunikasiya kontekstində nəzərdən keçirilməlidir. Sərhəd məsələlərinin hüquqi müstəvidə həlli Ermənistanla Azərbaycan arasında uzunmüddətli sülhün əsas şərtlərindən biridir. Bu prosesin nəticələri regionda nəqliyyat əlaqələrinin bərpasına, iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsinə və yeni kommunikasiya imkanlarının formalaşmasına da təsir göstərə bilər.

İrəvandakı müxalif qüvvələrin məsələni “Azərbaycanın növbəti tələbi” kimi təqdim etməsi isə daxili auditoriyaya hesablanmış siyasi mesajdır. Çünki Ermənistan cəmiyyətində ərazi məsələləri həssas mövzu olaraq qalır və müxalifət bu həssaslıqdan hökumətə qarşı siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə edir. Belə yanaşma sülh prosesinin mahiyyətini də təhrif edir.

Azərbaycan üçün daha mühüm məsələ isə ayrı-ayrı ərazi mübahisələrindən daha geniş strateji çərçivədir. Bakı sülh sazişinin imzalanması, qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınması, sərhədlərin delimitasiyasının başa çatdırılması və regionda kommunikasiyaların açılmasında maraqlıdır. Bu baxımdan Kərki məsələsi də ümumi sülh prosesindən kənarda deyil, məhz onun tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Burada Ermənistan hakimiyyəti qarşısında əsas məsələ daxili siyasi ritorika ilə dövlətlərarası öhdəliklər arasında balans yaratmaqdır. Əgər İrəvan sülh prosesini davam etdirmək niyyətindədirsə, delimitasiya ilə bağlı məsələlərin daxili siyasi manipulyasiya predmetinə çevrilməsi prosesin sürətinə mənfi təsir göstərə bilər.

Digər tərəfdən, Saqatelyanın “bundan sonra daha böyük tələblər olacaq” məzmunlu fikirləri Azərbaycan tərəfindən irəli sürülmüş rəsmi mövqe kimi qəbul edilə bilməz. Bu cür iddiaları fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Onlar Ermənistan müxalifətinin siyasi qiymətləndirməsidir və əsasən hökumətin sülh siyasətini tənqid etməyə yönəlib.

Azərbaycanın maraqları baxımından ən optimal yanaşma emosional polemikaya qoşulmadan delimitasiya prosesini hüquqi və beynəlxalq çərçivədə davam etdirməkdir. Çünki sərhədlərin dəqiq müəyyənləşdirilməsi yalnız konkret ərazi məsələlərini həll etmir, eyni zamanda gələcəkdə yeni ərazi iddialarının qarşısının alınması üçün hüquqi baza yaradır.

Nəticə etibarilə, Kərki ətrafında yaranan mübahisə Ermənistanın daxilində sülh prosesinə münasibətdə fikir ayrılıqlarının davam etdiyini göstərir. Azərbaycan üçün isə strateji hədəf dəyişmir: sərhədlərin hüquqi şəkildə müəyyənləşdirilməsi, sülh sazişinin möhkəm əsaslarla tamamlanması və Cənubi Qafqazda yeni qarşıdurma risklərini minimuma endirən regional əməkdaşlıq modelinin formalaşdırılması.