Maaş artır, bəs həyat niyə ucuzlaşmır KONKRET

Maaş artımını qiymətləndirərkən yalnız nominal rəqəmə baxmaq düzgün deyil. Əsas məsələ maaşın qiymət artımı nəzərə alındıqdan sonra real olaraq nə qədər dəyişməsidir. Məsələn, əməkhaqqı 10 faiz artıb, amma həmin dövrdə qiymətlər 15 faiz yüksəlibsə, insanın real gəliri təxminən 4,3 faiz azalmış olur. Bu fərq ilk baxışda böyük görünməsə də, qiymət və gəlir dəyişiklikləri bir neçə il davam etdikdə əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.

KONKRET.az globalinfoaz-a istinadən xəbər verir ki, burada başqa mühüm məsələ insanların inflyasiyanı eyni şəkildə hiss etməməsidir. Rəsmi inflyasiya orta istehlak səbətinə əsasən hesablanır. Amma hər ailənin xərclərinin strukturu fərqlidir. Gəlirinin böyük hissəsini ərzağa, kommunal xidmətlərə və digər zəruri məhsullara xərcləyən ailə qiymət artımını daha güclü hiss edir. Kirayə haqqı ödəyən, dərman və ya təhsil xərcləri yüksək olan ailələrdə də şəxsi inflyasiya rəsmi göstəricidən fərqlənə bilər. Xüsusilə aşağı gəlirli ailələrdə zəruri xərclərin büdcədə payı daha yüksək olduğuna görə qiymət artımının təsiri daha ağır olur.

Maaş artımının özü də müəyyən hallarda qiymətlərin yüksəlməsinə təsir göstərə bilər. Əgər əməkhaqqı artımı əmək məhsuldarlığının artımından daha sürətli baş verirsə, müəssisələrin əmək xərcləri yüksəlir. İşəgötürənlər bu əlavə xərcləri məhsul və xidmətlərin qiymətinə daxil etdikdə yeni inflyasiya təzyiqi yaranır. Beləliklə, maaş artımının bir hissəsi yenidən bahalaşma hesabına itir. Bu, maaş-qiymət spiralı adlanan prosesin əsas məntiqidir. Təbii ki, hər maaş artımının avtomatik olaraq inflyasiya yaratdığını demək olmaz; burada məhsuldarlıq, şirkətlərin mənfəət marjası, rəqabət və digər amillər də rol oynayır.

Digər tərəfdən, orta əməkhaqqı göstəricisi də əhalinin real vəziyyətini tam əks etdirməyə bilər. Məsələn, yüksək maaş alanların gəlirləri daha sürətlə artırsa, ölkə üzrə orta əməkhaqqı yüksələcək. Amma əhalinin böyük hissəsinin gəlirində artım daha zəif olur. Buna görə median əməkhaqqına, yəni əhalinin yarısının ondan çox, digər yarısının isə az qazandığı göstəriciyə baxmaq daha real mənzərə yaradır. Eyni zamanda, gəlirlərin müxtəlif qruplar üzrə necə bölüşdürülməsi də nəzərə alınmalıdır.

Rifah məsələsində zaman amili də çox vacibdir. İnsan yalnız bugünkü maaşına və bugünkü qiymətlərə baxmır, gələcəyi də düşünür. Əgər insanlar qiymətlərin bundan sonra da artacağını, gəlirlərinin buna çatmayacağını və ya iş yerlərinin sabit olmadığını düşünürlərsə, real gəlirləri artsa belə, özlərini iqtisadi baxımdan daha təhlükəsiz hiss etməyə bilərlər. Bu halda insanlar istehlakı məhdudlaşdırır, daha çox qənaət etməyə və gözlənilməz xərclər üçün vəsait saxlamağa çalışırlar.

Bundan başqa, rifahı yalnız pul gəlirləri ilə ölçmək də düzgün deyil. İş yerinin sabitliyi, sosial təminat, səhiyyə və təhsilə çıxış, mənzil və nəqliyyat xərcləri kimi amillər ailənin real iqtisadi vəziyyətinə birbaşa təsir edir. Məsələn, maaşı artan, amma eyni zamanda kirayə, ərzaq və digər zəruri xərcləri daha sürətlə yüksələn insanın faktiki həyat səviyyəsi dəyişməyə, hətta pisləşməyə bilər.

Ona görə də “maaşlar artıb, deməli əhalinin rifahı yüksəlib” yanaşması tam doğru deyil. Real vəziyyəti müəyyən etmək üçün nominal maaş artımı ilə yanaşı inflyasiyanın səviyyəsinə, konkret ailənin istehlak səbətinə, median əməkhaqqına, müxtəlif gəlir qruplarının vəziyyətinə və insanların gələcəyə dair iqtisadi gözləntilərinə baxmaq lazımdır. Yalnız bu göstəricilər birlikdə qiymətləndirildikdə maaş artımının əhalinin həyat səviyyəsinə həqiqətən nə qədər təsir etdiyini daha dəqiq müəyyən etmək mümkündür. Məhz hökumət bu göstəricilər kompleksi ilə qiymətləndirmə aparsa, mənzərə onlara aydın olacaq və bu, adekvat qərarlar qəbul etməyə əsas verəcək.