Mavi iqtisadiyyat təhlükədə: çıxış yolu nədir?

Okenlar dünyanın ən güclü risk artırıcı faktorlarından biridir. Çünki onlar iqlimi tənzimləyir, qlobal ticarətin 80%-ni daşımaq üçün yol olur, şirin su və qida ilə təmin edir, habelə rabitəni təmin edir və sürətlə böyüyən mavi iqtisadiyyatın əsasını təşkil edir. Buna görə də, okeana etinasız yanaşmaq qlobal risk mənzərəsini də genişlətmək deməkdir.

Qlobal iqlim böhranı nəticəsində dəniz suyunda turşulaşma, dəniz səviyyəsinin qalxması və buzlaqların əriməsi artdıqca insan sağlamlığı və asılı olduğumuz iqtisadi şərtlər təhlükə altına girir. Məhz buna görə də hər il 8 iyunda qeyd olunan Ümumdünya Okean Günü çox vacib qlobal kampaniyadır.

Bu il okean günü "Mavi Planetimiz üçün Güclü Dəniz Mühafizə Əraziləri" mövzusunda qeyd edilir. Qlobal dünya son illərdəki əsas öhdəlikləri, o cümlədən 2030-cu ilə qədər quru və suyun ən azı 30%-ni qorumaq üçün 30x30 çərçivəsini, dəniz biomüxtəlifliyini qorumaq və dəniz ehtiyatlarını ədalətli şəkildə bölüşdürmək üçün "Açıq Dənizlər Müqaviləsi"ni dəstəkləməlidir.

Sağlam okean həm də çiçəklənən qlobal iqtisadiyyatdır. Okean, dənizlər və sahillərlə əlaqəli bütün iqtisadi fəaliyyətlərdən ibarət olan mavi iqtisadiyyat artıq qlobal artımı üstələyir və 2050-ci ilə qədər 5 trilyon dollardan çox dəyərə malik olacağı gözlənilir. Lakin Dünya İqtisadi Forumunun "Okean İqtisadiyyatı İmperativi" adlı brifinq sənədinə görə, təbiətin itirilməsi və iqlim təzyiqinin artması okeandan asılı bazarları artan risklərə məruz qoyur.

Davamlı mavi iqtisadiyyat zərərin azaldılmasına kömək edir, doğrudur. Lakin bərpaedici mavi iqtisadiyyat daha da inkişaf etdirilməlidir. Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə Birliyi bunu okean əsaslı iqtisadi fəaliyyət ekosistemlərinin bərpasına, dayanıqlığın gücləndirilməsinə və planet sərhədləri daxilində ədalətli rifahın dəstəklənməsinə kömək kimi müəyyən edir. Okean əsaslı iqtisadi fəaliyyət ekosistemləri bərpa etməyə, dayanıqlığın qurulmasına və planet sərhədləri daxilində ədalətli rifahın təşviq edilməsinə təkan verir.

Bu arada, okeanların istiləşməsi və dəniz səviyyəsinin qalxması ilə bağlı son məlumatlar çox narahatedicidir. Buz örtüklərinin əriməsi səbəbindən dəniz səviyyəsinin qalxma sürəti 2015-ci ildəki 1,9 mm-dən 2023-cü ilədək 4,3 mm-ə qədər artıb. Bu, ikiqat artımdan da çoxdur. Arktika temperaturu qlobal orta göstəricidən 4 dəfə daha sürətli yüksəlir. Oksigen səviyyəsinin o qədər aşağı olduğu və dəniz canlılarının əksəriyyətinin yaşaya bilmədiyi hipoksik (ölü) zonalar hazırda 4,5 milyon km² ərazini əhatə edir. 1955-ci ildən bəri qeydə alınan okean temperaturunun ümumi artımının 16 faizi 2018-ci ildən sonra baş verib.

1970-ci illərdən bəri Karib dənizi mərcan riflərinin təxminən 80 faiz azalması təhlükənin arealından xəbər verir. İstiləşmə 1,5°C-ni keçərsə, qlobal mərcan riflərinin 90 faizi yox ola bilər. Manqrovlar və dəniz otları kimi vacib sahil ekosistemləri sürətlə kiçilməyə davam edir.

Hər il okeana 52 milyon ton plastik tullantı daxil olur və bu da təxminən 24 trilyon mikroplastik hissəciklərin əmələ gəlməsinə səbəb olur ki, bu hissəciklərin hazırda 4000-dən çox dəniz növünə mənfi təsir etdiyi məlumdur.

Kimyəvi çirklənmə də artmaqdadır, dəniz sularında 4000-dən çox kimyəvi birləşmə aşkar edilib. Bütün bunlara rəğmən bir yaxşı xəbər də var ki, bu da bir neçə bölgədə civə kimi bəzi köhnə çirkləndiricilərin azalmasıdır.

Dəniz və okeanlar qidalanma və dolanışıq üçün vacib bir mənbədir və dünya miqyasında insanlar tərəfindən istehlak edilən heyvan zülalının 20 faizini təmin edir. Dəniz akvakulturası genişlənməyə davam edir və hazırda qlobal miqyasda 90 milyard dollarlıq bir sənayeyə çevrilib. Bundan əlavə, 121 milyon insan dənizdə istirahət məqsədli balıq ovu ilə məşğul olur və yerli iqtisadiyyata və rifaha töhfə verir.

Lakin bu sistemlərin sabitliyi də getdikcə daha çox təhlükə altına düşür. Belə ki, 2021-ci ildə balıq ehtiyatlarının 37 faizi həddindən artıq ovlanıb. Qanunsuz, bildirilməmiş və tənzimlənməmiş balıq ovu ildə təxminən 8-14 milyon ton balıq ovuna səbəb olur ki, buradan da 9-17 milyard dollar qanunsuz gəlir əldə edilir. Xəstəliklərin yayılması, çirklənmə və iqlim stressi dəniz akvakulturası və balıqçılığının uzunmüddətli dayanıqlılığına şübhə yaradır.

Okean iqtisadiyyatı ildə 1,5 trilyon dollar dəyərində qiymətləndirilir və 2030-cu ilə qədər 3 trilyon dolları keçəcəyi proqnozlaşdırılır. Sahil və dəniz turizmi 174 milyon iş yeri deməkdir.

Okean idarəçiliyi üzrə beynəlxalq əməkdaşlıq geniş vüsət alır, lakin okeanın qorunması ilə bağlı 57 qlobal müqavilə parçalanmış bir yanaşmaya gətirib çıxarır. Davamlı okean iqtisadiyyatına nail olmaq üçün bərabərlik və yekdil fikir şərtdir. Bunlar olmadan okean sağlamlığına, bərabər inkişafa nail olmaq daha çətin olacaq.

Ümumiyyətlə, okeanlarla bağlı məlumatlarda böyük boşluqlar qalmaqdadır və 2025-ci ilə qədər dəniz dibinin yalnız 27 faizi xəritələşdirilib. Bu da dərin dəniz ekosistemlərinin, bioloji proseslərin yaxşı araşdırılmasına mane olur.

Təbiəti qorumağa əsaslanan yanaşmalar, emissiyaların azaldılması və dəniz mühafizəsinin genişləndirilməsi də daxil olmaqla müxtəlif həll yolları mövcuddur. Lakin, okean ekosistemlərinin tam bərpası belə qlobal iqlim dəyişikliyinin azaldılması hədəflərinin yalnız iki faizini təşkil edəcək və bu da daha əsaslı və sistemli dəyişikliklərə ehtiyac olduğunu vurğulayır.

Növbəti onillik həlledicidir: sürətli, əlaqələndirilmiş qlobal tədbirlər olmadan okean sağlamlığı zamanla azalmağa davam edəcək və iqlim sabitliyini, biomüxtəlifliyin dayanıqlığını, ərzaq təhlükəsizliyini, dolanışıq vasitələrini və milyardlarla insanın rifahını təhlükə altına atacaq.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb