Məktəblərdə psixi sağlamlıq TALE HEYDƏROV YAZIR

Azərbaycanın gənclərlə bağlı gələcək hədəfləri məktəblərdə baş verənlərdən birbaşa asılıdır. Biz müstəqil düşünməyi bacaran, yüksək bilik və bacarıqlara malik məzunlar, iqtisadiyyatımızın şaxələndirilməsinə töhfə verəcək bir nəsil yetişdirmək istəyirik. Buna nail olmaq üçün uşaqların təhsil prosesini necə yaşadıqlarına, onların təhsildən səmərəli faydalanmasına mane olan təzyiqlərə və çətinliklərə daha ciddi diqqət yetirməliyik

UNICEF-in bu ilin oktyabrında başladığı “Turn Down the Noise” (“Səs-küyü azalt”) kampaniyası bir çox gəncin yaşadığı tənhalığı və kömək üçün müraciət etməkdə qarşılaşdığı çətinlikləri bir daha gündəmə gətirir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının məlumatına görə, hər yeddi yeniyetmədən biri psixi sağlamlıq pozuntusundan əziyyət çəkir. Bu halların bir çoxu isə vaxtında aşkar edilmir və müalicə olunmur. Belə bir şəraitdə məktəblər psixi sağlamlıq məsələsinə ikinci dərəcəli problem kimi yanaşa bilməzlər.

Avropa Azərbaycan Məktəbində (EAS) bu mürəkkəb dövrdə gənclərə dəstək olmaq üçün müxtəlif tədbirlər həyata keçiririk. Məktəbdə çalışan psixoloq və məsləhətçilər akademik təzyiqlə, münasibətlərdəki çətinliklərlə və şəxsi problemlərlə üzləşən şagirdlərə kömək edirlər. Əsas məsələ isə yanaşmamızın yalnız problem yarandıqdan sonra müdaxilə ilə məhdudlaşmamasıdır. Müntəzəm rifah məşğələləri sosial və emosional öyrənməni, diqqət və şüurluluq təcrübələrini, emosiyaların idarə olunmasını əhatə edir. Psixi Sağlamlıq Günü kimi təşəbbüslər isə şagirdləri öz hiss və təcrübələri barədə açıq danışmağa təşviq edir.

Bundan əlavə, uşaqların müdafiəsi siyasətinə nəzarət edən xüsusi Komitə fəaliyyət göstərir. Bütün əməkdaşlar hər il müvafiq təlimlərdən keçirlər ki, şagirdlərin təhlükəsizliyi və rifahı hər kəsin ortaq məsuliyyətinə çevrilsin. Şagirdlərin tapşırıqlarının böyük hissəsini məktəb günü ərzində yerinə yetirmələrini təşviq edir, telefonlardan istifadəyə isə xüsusi kilidli kisələr vasitəsilə məhdudiyyət qoyuruq. Bütün bunlar psixoloji dəstək, müntəzəm rifah qiymətləndirmələri və valideynlərlə davamlı ünsiyyətlə tamamlanır.

Lakin bu problemlə mübarizə aparmaq üçün yalnız yeni məktəb mexanizmlərinin tətbiqi kifayət deyil. Problemi effektiv həll etmək üçün ilk növbədə mövcud psixi sağlamlıq böhranının səbəblərini anlamalıyıq. Akademik təzyiq, bullinq, sosial təcrid və sosial-iqtisadi çətinliklər psixoloji rifahın pisləşməsinə səbəb olan əsas amillərdəndir. Avropada şagirdlərin 25 faizi bullinqlə üzləşdiyini, yeniyetmələrin 13 faizi isə məktəbdə özünü tənha hiss etdiyini bildirir.

Rəqəmsal texnologiyalar da bu problemə əlavə təsir göstərir. Əvvəlki yazılarımda da qeyd etdiyim kimi, sosial medianın yaratdığı təzyiqlərlə yanaşı, smartfonlardan həddindən artıq istifadə yuxu rejimini poza, diqqəti zəiflədə və ümumi rifaha mənfi təsir göstərə bilər. Azərbaycanda aparılan araşdırmalar da akademik tükənmişliklə psixoloji gərginlik arasında əlaqənin olduğunu göstərir. Bu isə həm məktəb daxilində, həm də məktəbdən kənarda mövcud olan təzyiqlərin aradan qaldırılmasının vacibliyini təsdiqləyir.

Bəs nə etmək lazımdır? Sevindirici haldır ki, bu istiqamətdə müəyyən irəliləyişlər var. Azərbaycanda məktəblərdə psixoloji dəstəyin gücləndirilməsi istiqamətində səylər artır. UNICEF proqramları çərçivəsində 2020-ci ildən bəri 80 min uşaq və təhsil işçisi emosional dayanıqlığın gücləndirilməsi üçün müvafiq bilik və bacarıqlarla təmin edilib.

Dünya miqyasında təhsil sistemləri də psixi sağlamlığın məktəb həyatına inteqrasiyasının əhəmiyyətini getdikcə daha çox qəbul edirlər. Bu, müəllimlərin hazırlığının təkmilləşdirilməsindən tutmuş rifah məsələlərinin tədris proqramlarına daxil edilməsinədək geniş sahəni əhatə edir. Dubay bu baxımdan müsbət nümunədir. Dubayın Bilik və İnsan İnkişafı İdarəsi məktəblərin uğurunun qiymətləndirilməsində şagirdlərin rifahına daha çox önəm verir və təhsilin yalnız akademik nailiyyətləri deyil, həm də emosional və sosial inkişafı təmin etməli olduğunu qəbul edir.

Lakin bununla kifayətlənməməliyik. Bəziləri məktəblərin onsuz da həddindən artıq yükləndiyini iddia edə bilər. Ancaq bu yanaşma psixi sağlamlığa qabaqlayıcı dəstəyin problemləri böyümədən həll etməyə və onların təhsil prosesinə mənfi təsirinin qarşısını almağa imkan verdiyini nəzərə almır.

Mən bu istiqamətdə üç əsas addımı prioritet hesab edirəm.

Birincisi, psixi sağlamlıq üzrə maarifləndirməni və valideynlərin prosesdə iştirakını gücləndirmək lazımdır. Yaşa uyğun dərslər, müəllim və məktəb əməkdaşları üçün təlimlər, eləcə də valideynlərlə müntəzəm görüşlər uşaqlara çətinliklərini ifadə etməyə, böyüklərə isə onlara həssas yanaşmağa kömək etməlidir. Valideynlər uşaqların üzləşdiyi təzyiqləri, xüsusilə sosial medianın yaratdığı təsirləri anlamalı və ev şəraitində narahatedici əlamətləri vaxtında müəyyən etməyi bacarmalıdırlar. Sinqapurun uşaqların ekran qarşısında keçirdiyi vaxta dair yaş qrupları üzrə hazırladığı tövsiyələr hökumətlərin ailələri praktik və əlçatan məlumatlarla necə təmin edə biləcəyinə yaxşı nümunədir.

İkincisi, rəqəmsal diqqət yayındırıcılarını məhdudlaşdırmaqla və peşəkar dəstəyə çıxışı təmin etməklə məktəbləri daha təhlükəsiz mühitə çevirmək lazımdır. Hökumət məktəb saatlarında smartfonlardan istifadənin məhdudlaşdırılmasını və sosial mediadan həddindən artıq istifadənin qarşısının alınmasını təşviq etməlidir. Bu istiqamətdə beynəlxalq təcrübə də mövcuddur. Məsələn, İngiltərədə məktəblərdə telefondan istifadəsiz günlərin təşviqinə dair hazırlanmış tövsiyələr faydalı nümunədir. Bu tədbirlərlə yanaşı, idman, mütaliə və canlı ünsiyyətə əsaslanan dostluq münasibətləri üçün imkanlar yaradılmalı, şagirdlərin psixoloq və digər mütəxəssislərin dəstəyinə aydın və əlçatan çıxışı təmin edilməlidir.

Üçüncüsü, qabaqlayıcı tədbirlər şagirdlərin təcrübəsinə və beynəlxalq qabaqcıl təcrübəyə əsaslanmalıdır. Bu yanaşmanın formalaşmasında uşaqların özləri də iştirak etməlidirlər. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində Dubayın rifah üzrə siyahıyaalma təşəbbüsü çərçivəsində şagirdlərin psixoloji vəziyyəti, münasibətləri və məktəb təcrübəsi ilə bağlı fikirləri öyrənilir. Bu məlumatlar məktəblərə əsas problemləri və prioritetləri müəyyən etməyə kömək edir. Azərbaycan da bu təcrübədən yararlana, anonim şagird rəylərini milli araşdırmalarla birləşdirərək bullinq, akademik stress və psixoloji dəstəyə çıxışla bağlı maneələri daha effektiv şəkildə aradan qaldıra bilər. EAS kimi məktəblər öz təcrübələrini bölüşərək hansı yanaşmaların daha səmərəli olduğunu müəyyənləşdirməyə töhfə verə bilərlər.

Bütün bunların düzgün həyata keçirilməsi Azərbaycanın gələcəyi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Daha güclü və şaxələndirilmiş iqtisadiyyat qurmaq üçün müstəqil düşünən, dəyişikliklərə uyğunlaşan və çətinliklərin öhdəsindən inamla gələn gənclərə ehtiyacımız var. İntellektual və akademik bacarıqların əhəmiyyəti şübhəsizdir. Lakin indi gənclərin dəyişən və qeyri-müəyyən təzyiqlər qarşısında uğur qazanması üçün zəruri olan sosial bacarıqların və psixoloji dayanıqlığın inkişafına da eyni dərəcədə diqqət yetirməliyik.

Dünyanın hər yerində müəllimlərə, hökumətlərə və valideynlərə ünvanlanan mesaj aydındır: biz uşaqlarımıza daha xoşbəxt və firavan həyat borcluyuq. Bunun reallığa çevrilməsi isə bizim üzərimizə düşür.

Tale Heydərov

Gununesi.info