Icma.az
close
up
RU
Menu

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

Bu ərazidə yeni üç mərtəbəli məktəb TİKİLƏCƏK 9 milyonluq LAYİHƏ

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

Mirzə Fətəli Axundzadənin ərəb qrafikalı əlifbanı dəyişmə cəhdləri

Mirzə Fətəli Axundzadənin ərəb qrafikalı əlifbanı dəyişmə cəhdləri

Azertag saytına istinadən Icma.az xəbər verir.

Bakı, 19 fevral, AZƏRTAC

XIX əsr Azərbaycan maarifçiliyinin görkəmli nümayəndəsi Mirzə Fətəli Axundzadə təkcə dramaturgiya sahəsində deyil, həm də mədəni və ictimai islahatlar sahəsində böyük xidmətlər göstərib. Onun ərəb qrafikalı əlifbanın dəyişdirilməsi ilə bağlı təşəbbüsləri Azərbaycan mədəniyyətinin modernləşməsi yolunda mühüm mərhələ hesab olunur. M.F.Axundzadə 1850-ci ildən, hələ Tiflisdə (indiki Tbilisi) tərcüməçi işlədiyi dövrdə ərəb yazısının Azərbaycan dilinin fonetik tələblərinə uyğunlaşdırılması ideyası üzərində düşünməyə başlamışdı. O, hər bir səslə bir hərfin uyğun gəlməsi prinsipini əsas tuturdu. Axundzadəyə görə, ərəb əlifbasında yalnız üç saitin ifadəsi mümkün olduğu halda, Azərbaycan dilinin fonetik sistemi doqquz sait tələb edirdi. Bu səbəbdən alim səslərin daha dürüst ifadəsi üçün əlifbada islahat aparılmasının vacibliyini irəli sürürdü. Maarifpərvər mütəfəkkir yazını sadələşdirmək, nöqtə və ilmələrdən azad olmaqla oxunuş və yazı prosesini sürətləndirmək niyyətində idi. Onun fikrincə, yazı xəttinin fasiləsiz və aydın olması sözlərin sərhədlərinin dəqiq müəyyənləşdirilməsini asanlaşdıracaqdı.

Bu fikirlər AMEA-nın A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun Türk xalqlarının tarixi və etnologiyası şöbəsinin müdiri, Dünya Türkologiya Mərkəzinin rəhbəri, türkoloq Güllü Yoloğlunun AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Mirzə Fətəli Axundzadənin ərəb əlifbasını dəyişmə cəhdləri” məqaləsində yer alıb. Məqalədə qeyd olunub ki, 1863-cü ildə Axundzadə İstanbulda olarkən Osmanlı Elm Cəmiyyətində öz layihəsini irəli sürdü. Bu təşəbbüs Osmanlı mətbuatında geniş müzakirələr və fikir ayrılıqları doğurdu. O dövrdə dil və yazı məsələsi yalnız texniki deyil, həm də ideoloji və dini məzmun daşıyırdı. Ərəb dilini və əlifbasını müqəddəs sayan dairələr bu islahatın qəti əleyhinə çıxdılar. Onun ideyasını yalnız görkəmli maarifçi Namıq Kamal müdafiə etdi. Həm Osmanlı dövləti, həm də İran bu təşəbbüsü rədd etdi.

Axundzadə 1878-ci ildə latın əlifbasına əsaslanan, lakin bəzi Kiril elementləri ilə zənginləşdirilmiş bir yazı variantı üzərində çalışıb. O, yeni yazının könüllü şəkildə, mərhələli keçidlə tətbiqini təklif edib. Lakin həmin layihə də Rusiya imperiyası tərəfindən qəbul edilməyib.

Bununla belə, M.F.Axundzadənin təklifləri Azərbaycan ictimai fikrində dərin iz buraxıb. Onun ölümündən sonra, 1886-cı ildə “Qafqaz” qəzetində Mirzə Əliməhəmmədin yazısı, 1898-ci ildə isə Firidun bəy Köçərlinin “Ərəb əlifbası və onun çatışmazlıqları” adlı məqaləsi bu məsələnin aktuallığını qoruduğunu göstərirdi. XX əsrin əvvəllərində “Molla Nəsrəddin” jurnalının redaktoru Cəlil Məmmədquluzadə isə yazırdı ki, bu “heroqlif” xarakterli yazının latın əlifbası ilə əvəzlənməsi zəruridir.

Ərəb əlifbasının dəyişdirilməsi problemi həm maarif, həm də mədəni inkişaf məsələsi kimi gündəmə gətirilmişdi. Hətta hökumət üzvlərindən biri olan Nəriman Nərimanov bu sistemin qüsurlarını qeyd edir, lakin məsələnin həllini Kiril qrafikalı əlifbanın qəbulunda görürdü. O, dəyişdirilmiş və Azərbaycan fonetikasına uyğunlaşdırılmış əlifba ilə bir sıra əsərlər yazmışdı.

Beləliklə, M.F.Axundzadənin ərəb əlifbasını islah etmə cəhdləri praktiki nəticə verməsə də, Azərbaycan yazı tarixində milli düşüncənin, maarifçilik ideyalarının və modernləşmə hərəkatının əsas başlanğıclarından biri kimi mühüm yer tutur. Onun bu sahədəki fəaliyyəti sonrakı nəsillər üçün intellektual baza yaradıb və XX əsrdə həyata keçirilən latınlaşdırma prosesinə nəzəri zəmin formalaşdırıb.

Ən son yeniliklər və məlumatlar üçün Icma.az saytını izləyin, biz hadisənin gedişatını izləyirik və ən aktual məlumatları təqdim edirik.
seeBaxış sayı:173
embedMənbə:https://azertag.az
archiveBu xəbər 19 Fevral 2026 17:48 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see291

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see285

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

17 Noyabr 2026 09:13see277

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see276

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

16 Noyabr 2026 12:36see266

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see256

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see251

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see250

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see243

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see243

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

16 Noyabr 2026 14:44see241

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see231

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

16 Noyabr 2026 15:49see227

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see225

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see225

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see222

Bu ərazidə yeni üç mərtəbəli məktəb TİKİLƏCƏK 9 milyonluq LAYİHƏ

16 Noyabr 2026 18:22see212

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

17 Noyabr 2026 09:14see206

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see203

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

16 Noyabr 2026 23:35see199
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri