Müasir məktəblərdə bunu öyrətmirlər: külək əslində necə yaranır

Külək Günəşin Yer kürəsini qızdırması nəticəsində yaranır və planetə düşündüyümüzdən daha güclü təsir göstərir.

Lent.az-ın xarici mediaya istinadən məlumatına görə, gündəlik həyatda küləyi yalnız üzümüzə xoşagəlməz bir şəkildə əsəndə hiss edirik və az adam onun haradan gəldiyini düşünür. Lakin bunun arxasında Yer atmosferindəki hava kütlələrinin hərəkəti ilə əlaqəli mürəkkəb, lakin maraqlı fiziki sistem dayanır.

Gəlin sadə dildə küləyin nə olduğunu, necə baş verdiyini və niyə bəzi yerlərdə digərlərindən daha güclü olduğunu araşdıraq.

Külək nədir və necə əmələ gəlir – sadə bir izahat

Küləyin əsas səbəbi Yer səthinin günəş şüaları ilə qeyri-bərabər istiləşməsidir: quru və ya okeanın bəzi sahələri qızdırıldıqda, onların üzərindəki hava daha isti olur və daha asan yüksəlir, bu da aşağı təzyiqli bir sahə yaradır. Başqa sözlə, bir ərazidə hava çatışmazlığı görünür və qonşu ərazilərdən daha sıx, daha soyuq hava ora "cəlb etməyə" başlayır – bu hərəkəti külək adlandırırıq.

Buna görə də, bu yüksək və aşağı təzyiq zonaları arasındakı fərq nə qədər böyük olarsa, küləyin sürəti də bir o qədər yüksək olacaq - bu, suyun əvvəlcə bir tərəfə, sonra isə digər tərəfə axmasına səbəb olan alt səthin daim dəyişdiyi bir qabda suyun hərəkəti kimi düşünülə bilər.

Hava düz xətt üzrə hərəkət etmir, Yer kürəsinin fırlanması nəticəsində yaranan kiçik sapmalarla hərəkət edir (sanki fırlanan karuselin üzərinə top atırsınızsa, o, düz deyil, qövs şəklində uçur). Nəticədə, Şimal və Cənub yarımkürələrindəki hava cərəyanları əks istiqamətlərə doğru əyilir və qlobal küləklərin sabit və proqnozlaşdırıla bilən bir modelini yaradır ki, bu da öz növbəsində planetin iqliminə təsir göstərir.

Küləyin əmələ gəlməsinə və istiqamətinə relyef və Yer səthi ilə sürtünmə də təsir göstərir: dağlar, meşələr və şəhərlər küləyin istiqamətini dəyişdirə, sürətini azalda və lokal burulğanlar yarada bilər. Məsələn, sahillərdə quru və dəniz arasındakı temperatur fərqi çox vaxt xüsusilə güclü küləklərə səbəb olur.

Əksinə, küləyin maneəsiz olduğu yüksək hündürlüklərdə sürətli hava cərəyanları əmələ gəlir ki, bu da digər şeylərlə yanaşı, siklonları hərəkətə gətirir və təyyarə sərnişinlərini turbulentliklə qorxudur.

Məsələn, uşağa küləyi necə izah edəcəyinizdən əmin deyilsinizsə, ona bunun havanın həmişə "günəşin altına girmək" istədiyi, soyuqdan isti yerlərə doğru hərəkət etdiyi, sürətləndiyi və heç vaxt dayanmadığı üçün baş verdiyini söyləyin.