Mücərrəd sevginin konkret ünvanı

Migel de Unamunonun “Duman” romanı haqqında

Arvadından fərqli olaraq don Fermin Auqustonu qohumuyla evlənməkdən çəkindirməyə çalışır. Euxeniya evə qayıdanda bibisi onu müjdələyir, ancaq qız üçün bu, yenilik deyil, ondan əvvəl Euxeniya Auqustodan məktub almışdı, oğlanın niyyətindən xəbərdar idi. Çəkdiyi əziyyətə, düçar olduğu yoxsulluğa baxmayaraq qız qürurunu ayağa vermir, don Auqustonun namizədliyini geri itələyir. Bibi onun qərarından çox narazı qalır, Euxeniyaya məsləhət bilir ki, son sözünü deməyə tələsməsin, çox güman, oğlanı görəndə fikrini dəyişəcək. Don Fermin də deyir ki, Allahın işini bilmək olmaz. Donya Ermelinda onun sözünü kəsir: sənin allahın anarxizmlə necə yola gedir, əgər dünyanı heç kəs idarə eləməli deyilsə, onda Allah nəyə lazımdır? Don Fermin cavab verir ki, Allahın idarəçiliyi insanlarınkına bənzəməz, Allah özü də anarxistdir. Bunun ardınca Euxeniya bibisinə deyir ki, o da don Fermin kimi azadlıq tərəfdarıdır, ona görə də əziyyətlə yaşamağı könülsüz yaşamaqdan üstün tutur.

***

Ertəsi gün Maurisio tində Euxeniyanın qabağını kəsir. Qız ona deyir musiqidən iyrənib, dərs deməyə candərdi gedir, əgər Maurisio tezliklə özünə iş tapmasa, onların birgəliyi baş tutmayacaq. Oğlanın qırımından görünür ki, bekarçılıq onu əsla narahat eləmir, iş tapa bilməməsi ondan ötrü sadəcə bəhanədir. Əlacsız qalan qız son vasitəyə əl atır: eybi yox, evlənək, hələlik mənim qazancımla keçinərik. Bu təklif Maurisionun guya qüruruna toxunur, arvad hesabına yaşamaq onluq deyil.

Onlara növbəti gedişində bibisi Euxeniyanı Auqusto ilə tanış eləyir. Qız oğlana soyuq, rəsmi münasibət göstərir, onunla həm birbaşa, həm də səmimi danışır, musiqidən zəhləsi getdiyini gizlətmir. Bir sözlə, Euxeniya hər fürsətdə hər vasitəylə Auqustonu özündən uzaqlaşdırmağa, soyutmağa, çiyrindirməyə çalışır. Donya Ermelinda qardaşı qızına don Auqustonun onun borclarını ödəmək istədiyini söyləyəndə Euxeniya bunu özünə təhqir sayır, oğlanın niyyətini onu satın almaq cəhdi kimi qiymətləndirir. Euxeniyanın hünərinə heyran qalan don Fermin “Budur dürüstlük, budur azadlıq! Budur gələcəyin qadını! Belə qadını gərək güclə ələ alasan, dostum Peres, güclə!” deyə vəcdə gəlir. Auqustoya da qızın jesti, qüruru, zabitəsi son dərəcə xoş təsir bağışlayır.

***

Səhəri gün Auqusto dostu Viktoru görmək üçün kazinoya gedir. Yol boyu öz-özünə danışır: “İndi mənim məqsədim var, həyatda öz səmtim var: ya bu qızı fəth eləmək, ya da imkan vermək ki, o məni zəbt eləsin. İkisi də bir şeydir. Sevgidə fərqi yoxdur, sən yendin, ya səni yendilər...” Auqusto yol uzunu gördüyü qadınların, qızların hamısına bir anda aşiq olur. Müdrik Viktor ona düşdüyü vəziyyəti, keçirdiyi halları belə izah eləyir:

“ - Əzizim Auqusto, indiyəcən məhəbbət çeşməsi sənin qəlbinin dərinliyində mışıl-mışıl yatırdı, çünki axmağa bir ünvan tapmırdı. Euxeniyanın həyatına gəlişi səni silkələdi, o çeşməni çalxalayıb yuxudan oyatdı. Çeşmə daşıb hər yana tökülməyə başladı. Sənin kimisi bir qızı ürəkdən sevəndə onun timsalında bütün qadınlara aşiq olur.

- Mənsə elə bilirdim tərsinə olur, adam birini sevəndə gözü hər yerdən yığılır, bütün diqqəti bir nəfərin üstündə cəmlənir, qalanlar ona maraqsız gəlir...

- Yaxşı, görüm səni başa sala bilərəmmi. Sən özündən xəbərsiz qadına vurulmusan. Ancaq hansısa konkret qadına yox, ümumiyyətlə qadına, mücərrəd qadına. Euxeniyanı görəndə mücərrəd dönüb konkret oldu, ümumiyyətlə qadın dönüb oldu gördüyün bu qadın. Sən ona aşiq oldun, indi də Euxeniyanı unutmadan öz sevgini güzarına çıxan hər qadına köçürürsən. Sən çoxluğu sevirsən, cinsi sevirsən. Beləcə, sən mücərrəddən konkretə, konkretdən isə ümumən zənən cinsinə; ümumiyyətlə qadından bir qadına, o bir qadından isə bütün qadınlara keçmisən.

- Bu ki metafizikadır!

- Kim deyir məhəbbət metafizika deyil?.. Sənin sevgin başdan gəlir, sən özün də təmiz ideya, düşünülmüş varlıqsan”.

***

Bu söhbətin məzmunundan göründüyü kimi, Auqusto Peres sələfləri Don Kixot, Knyaz Mışkin sayağı saf ruhdur, abstrakt varlıqdır. Ruhun sevgisi konkret ola bilməz, mücərrəd olmalıdır. Gerçək sevgi ilahi duyğudur, onun konkret ünvanı olsaydı, ədaləti olmazdı.

Bu başqa məsələ ki, mücərrəd total duyğu, abstrakt hiss konkret ünvana hədəflənə, konkret canlıya, o cümlədən insana tətbiq oluna bilər. Fərz eləyək ki, bir demokrat siyasətçi bütün dünyada demokratiyanın bərqərar olunmasını arzulayır, ancaq onun bu diləyini cəmi yer üzündə həyata keçirmək imkanı yoxdur. Onda bu alovlu demokrat ideal saydığı quruluşu yaşadığı ölkədə, bölgədə, lap elə şəhərdə, kənddə tətbiq eləməyə çalışır. Fəqət bu, o demək deyil ki, onun ideyası lokal, məhəlli xarakter daşıyır; ideya, əlbəttə, universaldır, abstraktdır, sadəcə, onun tətbiqi lokal miqyasda, konkret məkanda həyata keçirilir. Auqustonun da sevgisi beləcə ünvansız, miqyassız, beləcə mücərrəddir, əgər o sevginin hədəfinə Euxeniya yox, bir başqa qız tuş gəlsəydi, yenə həmən-həmən olacaqdı.

Bethoven ən gözəl əsərlərini qulağı çöldən bir not, təbiətdən bir cınqırtı belə ala bilməyəndə, içindəki həmin o mücərrəd səsin, abstrakt ruhun diktəsiylə yazmışdı. Xəlifə Leylidə Məcnunun gördüyü gözəlliyi tapmamışdı, çünki o gözəlliyə mücərrəd ruhun gözüylə baxa bilməmişdi. Sufilərin dediyi kimi, mərifət mücərrəd, sonsuz ümmandır, hər kəs ondan qabının tutduğu qədər götürür. Səməd Vurğunu sevdiyi qız şair eləmişdisə, nədən o qızın əri də şair olmamışdı? “Özün öz yolunsan” (Ramiz Rövşən) deyiminin altında yatan fəlsəfə də budur. Determinizm, səbəb-nəticə qanunları mənəvi müstəvidə keçərli deyil, səbəb də, nəticə də ruhun özündən doğur. Ruh azaddır, hansısa kənar təkanla hərəkətə gəlmir, özü özünü tərpədir, özü özünə təkan verir. Quran nə deyir - əgər Allah istəməsə, sən bunu istəyə bilməzsən; yəni əgər ruhunla, ruhdan yola çıxmasan, sənə heç nə kömək olmaz, ilahi həqiqəti fəhm eləyə bilməzsən.

Lokal, məhəlli həqiqət ola bilməz, həqiqət həmişə universaldır. Qloballıq, universallıq həqiqətin xislətidir. Haqq özü cahana sığmaz, konkret ünvanda haqqın yalnız təcəllası məskunlaşar...

***

Don Auqusto Peres qadın psixologiyasını dərindən öyrənmək üçün bu sahədə araşdırmalar aparan, elmi iş yazan Paparriqopulos soyadlı bir eruditlə görüşür. Xasiyyəti, fikirləri də soyadı kimi parodik olan bu erudit söhbət əsnasında on yeddinci əsrin az tanınan holland müəllifinə istinadla Auqustoya hər kəsdən qoruduğu sirrini açır: əgər hər bir kişiyə ayrıca ruh verilibsə, qadınların hamı üçün ümumi bir tək kollektiv ruhu var. Onlar arasındakı gözlə görünən fərqlər yalnız irqi, bioloji, antropoloji, bir sözlə, cismani xüsusiyyətlərin doğurduğu fərqlərdir.

Qadınlar bir-birinə kişilərin öz həmcinslərinə bənzədiyindən qat-qat artıq oxşayırlar. Bu da ondan irəli gəlir ki, onlar hamısı bir adamdır. Holland qadınşünasın fikrincə, qadında fərdilik kişidən çoxdur, əvəzində şəxsiyyət kişidəkindən azdır; hər qadın özünü istənilən kişidən qat-qat artıq individual sayır, ancaq məzmunu kasaddır. Qadınlar arasında müqayisə aparmağa lüzum yoxdur, onların ya birini öyrəndin, ya minini - təfavüt eləməz. Hansı kişi bir qadını yaxşıca tanıyırsa, demək, ümumən Qadına bələddir. Bir qadına mükəmməl bələd olmaq min qadını alayarımçıq tanımaqdan üstündür.

Auqusto suallarına cavab alandan sonra dərin fikrə dalıb deyir: “İndi anlayıram ki, niyə bir qadına vurular-vurulmaz mənə elə gəldi bütün qadınlara aşiq olmuşam”. Holland qadınşünasın dediyinə inansa, gənc aşiqin Euxeniyanı, ya Rosarionu seçməyinin heç bir təfavütü yoxdur, cildləri fərqli olsa da, bu qızların içi birdir.

Bu məqamda mənim yadıma Migel de Unamunonun da çox yüksək dəyər verdiyi Danimarka filosofu, fəlsəfədə ekzistensializm cərəyanının banisi sayılan Sören Kyerkeqorun (don Migel onun əsərlərini orijinaldan oxumaq üçün sevimli filosofunun yazdığı dili də öyrənmişdi) bir nəzəri postulatı düşür: böyük filosof deyirdi ki, təbiətdəki canlılar arasında individuallıq yoxdur, təbiətdə əsas tutulan növdür; yəni təbiət üçün ayrı-ayrı fərdlərin yox, bütövlükdə növün yaşaması vacibdir. Başqa sözlə, qarışqaların, sərçələrin, maralların, ayıların ayrı-ayrılıqda yox, bir kollektiv ruhu var, ona görə də heç bir qarışqa, sərçə, maral, ya ayı ayrıca fərd sayılmır. İnsan isə fərqlidir, individuallıq insanın başlıca xüsusiyyəti, toxunulmaz mülkiyyəti, müqəddəs sərvətidir.

Doğrudur, Kyerkeqor qadının insandan fərqli olduğunu söyləməmişdi...

F.Uğurlu