Müharibənin uşaqlara psixoloji TƏSİRİ

Müharibə mühitində yaşayan uşaqlar çoxşaxəli psixoloji, sosial və fizioloji təsirlərlə üzləşirlər. Davam edən bu kimi zorakılıq və qeyri-sabitlik halları isə onların inkişafına, gələcək həyatlarına əhəmiyyətli təsir göstərir.

Bu barədə Modern.az-a danışan Azərbaycan Psixologiya Akademiyasının rəhbəri, həkim-psixiatr Ramil Hüseynzadə bildirib ki, müharibə uşaqlar üçün ciddi təhlükə və risk mənbəyidir. Bu isə, onların ən əsas ehtiyaclarından biri olan təhlükəsizlik hissini pozur:

“Təhlükəsizlik hissi Maslovun ehtiyaclar iyerarxiyasında ən təməl pillədə yer alır. Müharibə zamanı uşaqlarda davamlı qorxu, qeyri-müəyyənlik və narahatlıq yaranır. Eyni zamanda, bu mühit itkilərlə müşayiət olunduğundan, uşaq yaxınlarını itirdikdə travma və yas hissi yaşayır. Həyatda qalan yaxınlarını da itirmək qorxusu yaranır. Məktəbdən və sosial mühitdən uzaqlaşır, sosial izolyasiya və təcrid halları müşahidə olunur”.

Psixiatrın sözlərinə görə, müharibə şəraitində böyüyən uşaqlarda yuxu pozuntuları, qidalanma problemləri və çoxsaylı bədən şikayətləri sıx rast gəlinən hallardandır:

“Bəzən uşaqlar yaşıdları ilə normal ünsiyyət qurmaqda çətinlik çəkirlər. Hətta aqressiv və ya tərs davranışlar da müşahidə oluna bilər. Təəssüf ki, müharibə uşaqların həyata baxışını, gələcək planlarını və ümidlərini zədələyir. Onların böyüklərdən fərqi odur ki, hiss etdikləri narahatlıqları açıq ifadə edə bilmirlər. Travmatik təsirlər daha çox davranış dəyişikliyi, oyunlarda zorakılıq motivlərinin artması və ya özünəqapanma şəklində üzə çıxır”.

Ramil Hüseynzadə əlavə edib ki, müharibə mühitində yaşayan uşaqlarda tez-tez Posttravmatik Stress Pozuntusu (PTSP), ayrılıq həyəcanı, depressiv əlamətlər, aqressiya və davranış pozuntuları müşahidə olunur. Eyni zamanda somatizasiya - yəni psixoloji narahatlıqların bədən əlamətləri ilə ifadəsi də geniş yayılıb:

“Uşaqlarda tez-tez qorxulu yuxular, kabuslar olur. Bəzən yaşına uyğun olmayan, daha uşaqsayağı davranışlar sərgiləyirlər - biz bunu reqressiya adlandırırıq. Sosial çəkinmə, tənhalığa meyl, öyrənmə çətinlikləri də ortaya çıxır. Bu problemlərlə mübarizədə ilk addım uşağın təhlükəsizlik hissinin bərpasıdır”.

Psixiatrın sözlərinə görə, uşaqlar həm fiziki, həm də psixoemosional baxımdan özlərini güvəndə hiss etməlidirlər. Bu zaman onların hisslərini ifadə etmələri üçün əlverişli şərait yaradılmalıdır:

“Əgər uşaq hisslərini sözlə ifadə edə bilmirsə, müxtəlif oyunlar, hekayələr və rəsmlər vasitəsilə onun emosiyalarını ortaya çıxarmaq olar. Ailənin bu istiqamətdə maarifləndirilməsi və dəstəyi çox önəmlidir. Uşağa başa salmaq lazımdır ki, bu reaksiyalar qeyri-adi deyil və hazırda təhlükəsiz yerdədir”.

R.Hüseynzadə onu da vurğulayıb ki, bu halların aradan qaldırılmasında müxtəlif terapiya üsulları - sənət terapiyası, psixoterapiya və ya dərman müalicəsi faydalı ola bilər. Eyni zamanda, uşağın məktəbə və sosial həyata adaptasiyası da mütləq şəkildə dəstəklənməlidir:

“Uşağın travmasını yenidən yaşamasına səbəb ola biləcək mühit və suallardan uzaq tutulması vacibdir. Əks halda, bu hallar uzunmüddətli psixoloji fəsadlara səbəb ola bilər”.

Sonda psixoloq qeyd edib ki, erkən müdaxilə və dəstək olmadıqda, müharibənin yaratdığı qorxu və narahatlıqlar uşaqda gələcəkdə daha ciddi problemlərə yol aça bilər:

“Bu hallar panik pozuntu, özünəinamın itməsi, özünədəyərin formalaşmaması, münasibətlərdə çətinliklər, sosial təcrid, şəxsiyyət inkişafında geriləmələr və destruktiv davranışlar kimi özünü göstərə bilər”.

Aytac Bəhruzqızı