Müqəddəs və günahkar atlar

Rəvan CAVİD

Tekirdağdakı bütün muzeyləri, arxeoloji tapıntıları gəzib, onlar haqqında xırda qeydlər yazmışam. Balaca sahil qəsəbəsi mədəniyyət olaraq çox qarışıqdır. İldə bir neçə dəfə festival keçirilir. Tekirdağın ən məşhur festivalı isə "Gilas" festivalıdır. Şəhərin qədim simvollarından biridir. Təəssüf ki, mədəni tədbirlərin az keçirildiyi bu şəhərdə sənət adına nəsə tapmaq çətin olur. Yahya Kemalın, Namık Kemalın vətənində ədəbiyyat adına heç nə edilmir. Estetik zövqümü sadəcə teatrda doyura bilirəm. Çox istedadlı aktyor komandası ilə ildə dörd və ya beş tamaşa göstərirlər. Hətta keçən il oynadıqları "Qərar" və "Gözlərimi yumub vəzifəmi yerinə yetirərəm" tamaşaları mükafat da almışdı. Bu il isə sezona "Küheylan"la başladılar. Bələdiyyə teatrı və aktyorlar haqqında bir başqa vaxt yazacam. Hətta onlardan biri ilə müsahibə də etmək istəyirəm. Ki onlara bu sənətdən yoxsul şəhərdə bu qədər istedadla tamaşa oynamağa motivasiya verən nədir? Tekirdağ əcaib şəhərdi, burda sənət adamına lazım olan hər şey var. Lakin sənətin özünü icra etmək olur. Bələdiyyə, ya da valilik buna imkan vermir. Nə isə, şikayətlənmək əvəzinə izlədiyim və məni xeyli təsirləndirən tamaşa haqqında yazacam.

Peter Şafferin "Küheylan" ("Equus") əsəri psixoloji dram janrında yazılmış məşhur bir pyesdir. Əsər 1973-cü ildə ilk dəfə səhnələşdirilib və o vaxtdan bəri dünya teatrlarında böyük maraqla qarşılanıb. Əsərin mövzusu real hadisələrə əsaslanır və gənc bir oğlanın - Alan Stranqın - psixoloji dünyasına dərin baxış təqdim edir.

Tamaşanın əsas mövzusu insan psixologiyasının mürəkkəbliyi, fərdin daxili azadlıq axtarışı və cəmiyyətin qoyduğu sərhədlərlə bağlıdır. "Küheylan" həm insanın iç dünyasını, həm də sosial mühitin fərd üzərində yaratdığı təzyiqləri göstərməklə insanın şəxsiyyətinin formalaşmasında psixoloji konfliktlərin rolunu vurğulayır.

Alan Stranq gənc bir oğlandır, lakin onun davranışları ətrafdakılar üçün anlaşılmaz və qorxuncdur. Alan atlara qarşı qeyri-adi bir bağlılıq hiss edir, amma bu bağlılıq sağlamlıqdan uzaqdır. O, bir neçə ata zərər verərək onları kor etmişdir, buna görə psixiatrik xəstəxanaya yerləşdirilir. Onun bu qəribə davranışlarının səbəbləri psixiatr Martin Dizart tərəfindən araşdırılır.

Alanın psixoloji vəziyyətini anlamaq üçün onun ailə mühitinə baxmaq lazımdır. Alanın anası çox qoruyucu və sərt, dini baxımdan mühafizəkar bir qadındır. Atası isə passiv və ailə həyatında çox az iştirak edir. Bu cür ailə dinamikası Alanın içində qarışıq və ziddiyyətli duyğular yaradır. Anasının sərt dini qaydaları Alanın daxili dünyasında qorxu və günahkarlıq hissini gücləndirir. Atlar isə Alan üçün təkcə heyvan deyil, həm də Tanrı obrazıdır. O, onları həm sevir, həm də qorxu ilə yanaşır. Bu qarışıq duyğular onun psixikasında güclü ziddiyyətlər doğurur.

Alanın daxili mübarizəsi cəmiyyətdə qəbul olunmayan fərdiliyini və onun öz kimliyini axtarışını göstərir. O, daxili azadlığını və duyğularını ifadə etmək istəyir, amma cəmiyyət və ailəsi buna imkan vermir. Bu da onun psixoloji sarsıntılarının əsas səbəblərindəndir.

Psixiatr Martin Dizart Alanın psixoloji durumunu araşdırarkən özü də dərin daxili böhranla üzləşir. Dizart, Alanın həyatındakı ehtirası və imanını öz həyatının monotonluğu ilə müqayisə edir. O, hiss edir ki, cəmiyyətin və tibbin qoyduğu "normal" qaydalar fərdin iç dünyasını məhv edir və azadlığı məhdudlaşdırır.

Dizartın daxili dialoqu, onun Alanın psixikasını sağaltmaq üçün göstərdiyi səy ilə öz həyatının mənasızlığını anlamağa çalışması arasında gedir. O düşünür ki, bəlkə də Alanın azad, vəhşi dünyasını sağaldanda, onun ruhunun bir hissəsini məhv edir. Dizartın bu düşüncələri əsərin əsas fəlsəfi mövzularından birini - normallıq, azadlıq və insanın daxili həyatının dəyəri - gündəmə gətirir.

"Küheylan" əsərinin psixoanalitik təhlilində əsas diqqət Alanın atlara olan münasibətindədir. Atlar yalnız fiziki heyvanlar deyil, həm də onun şüuraltı dünyasında simvolik mənalar daşıyan obrazlardır. Psixoanaliz nəzəriyyəsinin öncülləri, xüsusilə Ziqmund Freud və Karl Yunqun fikirləri əsasında, at obrazını Alanın daxili istəkləri, qorxuları və uşaqlıq travmaları ilə əlaqələndirmək olar.

Freudun nəzəriyyəsinə görə, insan psixikasında şüuraltı, şüur və ön şüur kimi qatlar mövcuddur. Alanın atlara qarşı göstərdiyi ehtiras və qorxu onun şüuraltı arzularını və qorxularını simvolizə edir. Atlar onun üçün həm güc, həm azadlıq, həm də seksual enerjinin simvoludur. Alanın atlara zərər verməsi isə onun daxili konfliktlərinin, xüsusilə cinsi istəklərlə bağlı qarışıqlığın əlaməti kimi qəbul edilə bilər.

Karl Yunqun arxetip nəzəriyyəsinə görə, at həm də insanın kollektiv şüuraltısında güc və azadlıq arxetipidir. Alanın özünə şəxsi "At" dini yaratması - atları Tanrı kimi qəbul etməsi - onun fərdi azadlıq və mənəvi axtarışının göstəricisidir. Bu, onun içindəki cəmiyyətdən və ailə qaydalarından fərqli vəhşi, azad ruhun təzahürüdür.

Tamaşada göz motivi də mühüm simvol kimi çıxış edir. Göz, müşahidə və baxış anlayışlarını təcəssüm etdirir. Alanın başqalarının gözündə necə göründüyü, özünü necə hiss etdiyi və günahkarlıq duyğusu onun psixoloji vəziyyətində böyük rol oynayır. Psixoloji baxımdan, göz həm də insanın özünü dərk etməsi, daxili dünyasının başqalarına açılmasıdır. Bu simvolizm vasitəsilə "Küheylan" insan psixologiyasının mürəkkəbliyini, fərdi azadlıqla cəmiyyət arasındakı gərginliyi və insanın daxili konfliktlərini dərinliklə göstərir.

Bu əsər mənə xatırladır ki, fərdilik və daxili azadlıq cəmiyyətin sərt qaydaları ilə bəzən toqquşur və bu toqquşma insan psixikasında ciddi sarsıntılara səbəb olur. "Küheylan" müasir dövrdə də aktualdır, çünki insanın daxili dünyasını anlamaq, fərdiliyi qəbul etmək və ona hörmət etmək hələ də vacibdir.

Tamaşa bitəndə hər kəs susqun zalı tərk etdi. Alan biz hamımız idik. Onun bizdən fərqi içindəki hikkəni gizlətməməsiydi.