Müvəqqəti nizamlanma, yoxsa yeni bölgü? “Yalta 2” baş tuta bilər?

ABŞ prezidenti Donald Trampın Rusiyanın Ukrayna ilə bağlı razılaşma əldə etmədiyi təqdirdə yeni sanksiyalara məruz qalacağı ilə hədələməsi Kreml üçün yeni bir şey deyil. Bu barədə Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov bildirib.
Ekspertlər əmindir ki, Vladimir Putin heç bir müvəqqəti nizamlanmaya getməyəcək, onun məqsədi Şərqi Avropanı təsir zonalarına ayıracaq “Yalta-2” formatında qlobal razılaşma əldə etməkdir. Putin belə bir təkliflə 2021-ci ilin sonunda çıxış edib. ABŞ bunu qəbul etməyib. Bu baxımdan şərhçilər Putinin bu fikrinə diqqət çəkirlər ki, 2020-ci il ABŞ prezident seçkilərində Trampdan onun “qələbəsini oğurlamasaydılar”, bəlkə də Ukrayna müharibəsi baş verməzdi. ABŞ prezidentinin də eyni qiymətləndirməni səsləndirməsi vacibdir. Bəzi Qərb ekspert dairələri Putin-Tramp “iltifat mübadiləsi”ni Şərqi Avropanı “yenidən bölmək sövdələşməsi” ilə bağlı razılığa gələ biləcəklərinin siqnalı kimi qiymətləndirirlər.
Teorik olaraq, əlbəttə ki, bütün variantlar inandırıcı görünür və hətta açıq və kölgəli müzakirələrə səbəb olur. Amma İkinci Dünya müharibəsindən sonra Şərqi Avropada təsir dairələrinin bölünməsinin üçtərəfli qaydada, Ruzvelt-Stalin-Çörçill müqaviləsi vasitəsilə həyata keçirildiyi tarixi faktdır. İndiki vəziyyətdə Böyük Britaniya Ukrayna ilə bir əsrlik strateji tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalayıb ki, bu da Londonun iştirakı olmadan “Yalta 2”nin mümkünlüyünün az olduğunu göstərir.
Üstəlik, Ruzvelt, Stalin və Çörçil müharibədən sonrakı Şərqi Avropada təsir sərhədlərini cızarkən, Fransa geosiyasi amil deyildi, Almaniya isə “ölümün astanasında” idi. Bu gün Almaniya Avropa İttifaqının aparıcı iqtisadiyyatıdır, Fransa nüvə dövlətidir və BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvüdür. 1943-cü ildə Çinin “susması”, Hindistanın hələ də Britaniyanın müstəmləkəsi, Yaponiyanın isə faşist Almaniyasının müttəfiqi olması tamamilə təbii idi.
Bu gün nə Çinin, nə də Hindistan və Yaponiyanın maraqlarını görməzdən gəlmək mümkün deyil. Hələ onu demirik ki, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Ruzvelt, Stalin və Çörçill dövründə “cırtdan” olan onlarla ölkə dünya siyasətinin faktoruna çevrilib. Rusiya prezidentinin bu reallıqları nəzərə aldığını söyləmək tam diletantlıq olardı. Problem, əslində, elə qoyulur ki, Qərbin hərbi-siyasi, iqtisadi və sivilizasiya sistemi daxili sınaqdan keçirilsin.
ABŞ prezidentinin Britaniya Baş naziri, Fransa prezidenti və Almaniya kansleri və ya digər G7 tərəfdaşları, Çin və Hindistan, yaxud Braziliya ilə məsələni necə həll etməsi onun problemidir. Rusiya müharibəni davam etdirmək üçün kifayət qədər resurslara malik olduğunu iddia etməkdə davam edir, iqtisadi sanksiyalar, düzdür, diskomfort yaradır, lakin bu, Putinin Ukrayna probleminin “müvəqqəti nizamlanması” və ya hərbi əməliyyatların dondurulması ilə razılaşması üçün əsas deyil.
“Hər şey diplomatik zarafatdır” təəssüratı çox güman ki, reallıqdan çox uzaqdır. Putinin Ukrayna məsələsində istənilən güzəştə getməsi Rusiyanın postsovet məkanında təsirini tamamilə neytrallaşdırmaq perspektivi ilə doludur. Görünür, “Yalta-2” təşkil olunmayacaq. Tramp bəlkə də əslində “kovboy”dur, amma Şərqi Avropa Fransa, Almaniya, Skandinaviya ölkələri və Türkiyənin “dərisinə” çox yaxındır, Çinin iqtisadi tərəfdaşıdır, Yaxın Şərq və Fars körfəzi ilə demək olar ki, eyni təhlükəsizlik sisteminin bir hissəsidir.
Bu mozaikada ABŞ prezidentinin əsas vəzifəsi sistemi qurban verməməkdir. Beləliklə, Trampı “diz çökdürmək” cəhdi uğursuz olarsa, bunun baş vermə ehtimalı isə çox yüksəkdirsə, Rusiya postsovet məkanında böhran yaratmağa çalışacaq. (Ordu.az)