Neft 100 dolları keçib

ABŞ-İran qarşıdurması qlobal neft bazarında qiymətləri 100 dollar həddinin üzərində saxlayır.

Azpost.info bildirir ki, oktyabrın 5-də “Brent” markalı neftin qiyməti təxminən 102 dollar/barel ətrafında olub. Bazarın əsas problemi artıq yalnız neftin hasilatının azalması deyil. Hörmüz boğazından daşımaların təhlükəli və baha olması, tanker və sığorta xərclərinin kəskin artması da neftin qiymətinə əlavə yük gətirir.

Bu vəziyyət Azərbaycan üçün xüsusilə maraqlıdır. Çünki dünya bazarında neftin bahalaşması ölkənin əsas ixrac məhsulunun qiymətini artırır və büdcə ilə Dövlət Neft Fonduna əlavə gəlir imkanları yaradır. Lakin yüksək qiymətin bütün təsiri avtomatik olaraq müsbət deyil.

Neft niyə 100 dollardan aşağı düşmür?

ABŞ-İran müharibəsi fonunda dünyanın əsas enerji marşrutlarından biri olan Hörmüz boğazında risklər artıb. Bu boğazdan gündə milyonlarla barel neft və neft məhsulları daşınır.

Son məlumatlara görə, sentyabrda Yaxın Şərqdən neft ixracının orta göstəricisi müharibədən əvvəlki səviyyəni də keçib. Lakin bu, bazardakı gərginliyin aradan qalxması demək deyil. Tankerlərə hücumlar və təhlükəsizlik riskləri davam edir.

Reuters yazır ki, sentyabrın son həftəsində Hörmüzdən keçən xam neft axını əvvəlki dövrlə müqayisədə ciddi şəkildə bərpa olunsa da, Brent yenə 100 dollardan yuxarı qalıb. Səbəblərdən biri daşınma və sığorta xərclərinin kəskin yüksəlməsidir. Tankerlərin çatışmazlığı və daha uzun marşrutlar neftin son alıcıya çatdırılmasını bahalaşdırır.

OPEC+ nə edir?

OPEC+ oktyabrın 4-də noyabr ayı üçün hasilat hədəflərini dəyişməz saxlamaq barədə razılığa gəlib. Bu isə bazara əlavə böyük neft həcmlərinin çıxarılması ilə bağlı gözləntiləri zəiflədir.

Digər tərəfdən, G7 ölkələri strateji ehtiyatlardan 100 milyon barelə qədər neft və dizel yanacağı buraxmaq qərarı verib. Bu addım bazardakı qısamüddətli təchizat narahatlığını müəyyən qədər azalda bilər.

Lakin ehtiyatların istifadəsi problemin uzunmüddətli həlli deyil. “Saudi Aramco”nun rəhbəri Amin Nasser qlobal neft və yanacaq ehtiyatlarının bərpasının iki ilə qədər vaxt apara biləcəyini bildirib.

Azərbaycan üçün əsas sual: nə qədər əlavə gəlir yaranır?

Neftin bahalaşmasının Azərbaycan üçün ən mühüm nəticəsi ixrac gəlirlərinin artmasıdır. “Azeri Light”ın qiyməti sentyabrda 120 dollardan yuxarı səviyyələrdə olub. Məsələn, sentyabrın 25-də Azərbaycan neftinin bir bareli 125,94 dollar qiymətinə satılıb.

AZƏRTAC-a açıqlamasında iqtisadçı Eldəniz Əmirov da “Azeri Light”ın 120 dolları keçməsinin dövlət büdcəsi və Dövlət Neft Fondu üçün əlavə gəlir imkanları yaratdığını bildirib. O, büdcə hesablamalarında neftin qiymətinin 65 dollar götürüldüyünü qeyd edib. Sadə hesabla, büdcə proqnozunda nəzərdə tutulan 65 dollarla müqayisədə 120–125 dollarlıq neft qiyməti demək olar ki, iki dəfə yüksəkdir. Bu, eyni həcmdə ixrac şərti ilə hər bareldən daha çox valyuta gəliri əldə edilməsi deməkdir.

Amma burada mühüm bir məqam var: neftin qiyməti artsa da, hasilat və ixrac həcmi əvvəlki kimi qalmaya bilər. Buna görə dövlətin real əlavə gəliri yalnız qiymətlə deyil, satılan neftin miqdarı ilə də müəyyənləşir. Eldəniz Əmirov da Azərbaycanın neft hasilatı və ixracının əvvəlki illərlə müqayisədə azaldığını vurğulayıb.

Neft 120–130 dollarda qalarsa nə dəyişə bilər?

Əgər yüksək qiymətlər uzun müddət davam edərsə, Azərbaycan üçün əsas üstünlük valyuta gəlirlərinin artması olacaq. Bu, dövlət büdcəsinin gəlirlərini, Dövlət Neft Fondunun daxilolmalarını və ölkənin xarici valyuta mövqeyini dəstəkləyə bilər. Lakin yüksək neft qiymətinin başqa tərəfi də var. Qlobal enerji bahalaşması daşınma, istehsal və logistika xərclərini artırır. Bu isə Azərbaycanda da bəzi məhsul və xidmətlərin qiymətlərinə dolayı təsir göstərə bilər. Bundan başqa, neftin bahalaşması müharibə risklərinin davam etdiyi anlamına gəlir. Yəni Azərbaycan daha çox gəlir əldə edə bilsə də, dünya iqtisadiyyatında qeyri-müəyyənlik artır.

Bəs neft birdən ucuzlaşa bilərmi?

Bazarda bunun üçün əsas amil müharibənin necə başa çatacağıdır. ABŞ və İran arasında diplomatik razılaşma əldə olunarsa, Hörmüz boğazında daşımalar normallaşarsa və neft tədarükü bərpa olunarsa, hazırda qiymətə daxil edilmiş geosiyasi risk mükafatı sürətlə geri çəkilə bilər. Bu halda neftin 100 dollardan aşağı düşməsi mümkündür. Digər tərəfdən, qarşıdurmanın uzanması, enerji infrastrukturuna yeni hücumlar və tanker daşımalarının daha da çətinləşməsi qiymətləri yenidən yuxarı çəkə bilər.

Hazırkı vəziyyətin əsas xüsusiyyəti də budur: neft bazarında qiyməti yalnız tələb və təklif deyil, müharibənin növbəti mərhələsi müəyyən edir.

Azərbaycan üçün isə ən vacib məsələ yüksək neft qiymətindən əldə olunan əlavə gəlirin nə qədər davam edəcəyidir. Çünki bugünkü 120 dollarlıq “Azeri Light” qiyməti sabah eyni səviyyədə qalmaya bilər.

Samir Abdulla

AzPost.az