Okeanların istilik rekordu: 40 dəfə çox

Dünya okeanları ötən il rekord həcmdə – 23 zettacoul istilik udub. Bu göstərici həmin il bütün bəşəriyyətin istifadə etdiyi enerjidən təxminən 40 dəfə çoxdur. Məlumat Avropa İttifaqının Kopernik proqramının okeanların vəziyyəti ilə bağlı 10-cu hesabatında əksini tapıb.

Hesabata görə, okeanlarda temperaturun artması dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi və suların turşulaşması ilə paralel gedir. 1999-cu ildən 2025-ci ilədək qlobal dəniz səviyyəsi ildə orta hesabla 3,8 millimetr yüksəlib. 2012–2025-ci illər arasında isə bu sürət ildə 4,2 millimetrə çatıb.

Dünya okeanları insan fəaliyyətinin atmosferə buraxdığı karbon qazının təxminən üçdə birini udub. Eyni zamanda, istixana qazlarının Yer sistemində saxladığı əlavə istiliyin təxminən 90 faizi okeanların payına düşür.

Hesabatın müəllifləri bildirirlər ki, okeanlar artıq nəzərəçarpacaq və uzunmüddətli dəyişiklik keçirir. İstiləşmə, dəniz səviyyəsinin qalxması və ekosistemlərin deqradasiyası bir-biri ilə əlaqəli proseslərdir.

Avropada vəziyyət daha ciddi görünür. Aralıq dənizi və Qara dənizdə rekord dərəcədə uzunmüddətli dəniz istilik dalğaları qeydə alınıb. Aralıq dənizinin temperaturu hər onillikdə orta hesabla 0,32 dərəcə Selsi artır.

Okeanların istiləşməsi artıq dəniz canlılarına da təsir göstərir. 2023-cü ilin yanvarından 2025-ci ilin sentyabrına qədər dünya üzrə mərcan riflərinin 84 faizi mərcanların ağarmasına səbəb olan səviyyədə istilik stresinə məruz qalıb. Son 30 il ərzində okeanın təxminən 5 faizində fitoplanktonların inkişafında davamlı dəyişiklik müşahidə olunub. Bu mikroskopik canlılar dəniz qida zəncirinin əsasını təşkil edir və karbon dövranında mühüm rol oynayır.

Antarktidada isə 2022-ci ildə dəniz buzunun rekord dərəcədə azalması zamanı imperator pinqvinlərinin dörd koloniyasında balalama prosesi tamamilə uğursuz olub.

Hesabatla yanaşı açıqlanan digər Kopernik araşdırması isə istilik və hava çirklənməsinin yaratdığı təhlükəyə diqqət çəkib. 2026-cı ilin ilk səkkiz ayında dünya əhalisinin cəmi 5 faizi Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tövsiyə etdiyi səviyyədə “yaxşı” ozon göstəricilərinə malik ərazilərdə yaşayıb.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, hava çirklənməsi sərhəd tanımır. Meşə yanğınlarının tüstüsü, ozon və toz minlərlə kilometr məsafə qət edərək mənbədən uzaqdakı ərazilərdə də insanlara təsir göstərə bilər.

Məqalədə qeyd olunur ki, iqlim dəyişikliyi, hava keyfiyyəti və ictimai sağlamlıq bir-biri ilə sıx bağlı problemlərdir və onların həlli beynəlxalq əməkdaşlıq tələb edir.

Lalə Mehralı