Ölkədə müəllimlərin sayı niyə azalır? Ekspert səbəbləri AÇIQLADI

Son günlər sosial şəbəkələrdə Azərbaycanda müəllimlərin sayının azalması ilə bağlı statistika müzakirə predmetinə çevrilib. Bəs bu azalma nə ilə əlaqədardır və təbii prosesdirmi?
Mövzu ilə bağlı Demokrat.az-a danışan tanınmış təhsil eksperti Kamran Əsədov deyib ki, Azərbaycanda son illərdə müəllimlərin sayının azalması müşahidə olunur və bu, sadəcə “təbii proses” kimi qiymətləndirilə bilməz:

“Əgər bu azalma sırf demoqrafik faktorlarla, yəni məktəbyaşlı uşaqların sayının azalması ilə əlaqəli olsaydı, bu, təhsilin strukturunda balanslı dəyişiklik kimi qəbul edilə bilərdi. Amma vəziyyət fərqlidir: məktəbyaşlı uşaqların sayı azalmadığı halda, müəllimlərin sayında ciddi azalma var. Bu isə artıq mənfi tendensiyanın mövcud olduğunu göstərir.
Statistikaya nəzər saldıqda görürük ki, 2015-ci ildə ölkədə ümumtəhsil məktəblərində 150 minə yaxın müəllim çalışırdısa, bu göstərici son illərdə 130 minin altına enib. 
Eyni zamanda, orta məktəblərdə oxuyan şagirdlərin sayı artmaqdadır – yalnız 2023/2024-cü tədris ilində ümumi şagird sayı 1,7 milyona yaxın olub. Bu disbalans bir sinifdə şagird sıxlığını artırır və müəllim başına düşən şagird yükünü böyüdür. Halbuki “Təhsil haqqında” Qanunun 24-cü maddəsində siniflərin optimal sayda şagirdlə komplektləşdirilməsi tələb olunur və dövlətin təhsilalanlara bərabər imkan yaratmaq öhdəliyi vurğulanır. Amma real mənzərə qanunun tələbləri ilə üst-üstə düşmür”.
Ekspert bu azalmanın səbəblərini belə izah edib:
“Birincisi, maaşların aşağı olması bu peşəni cəlbedici etmir. Gənclər 4–5 il universitetdə oxuduqdan sonra 500–600 manatlıq maaşa görə müəllimlik seçmək istəmirlər. İkincisi, iş yükü həddindən artıq çoxdur: dərs yükü, kağız üzərində hesabatlar, imtahanlara hazırlıq, əlavə inzibati tapşırıqlar müəllim peşəsini yorucu və qeyri-cazibədar edir.
Üçüncüsü, karyera inkişafı imkanları çox məhduddur. Müəllim illərlə eyni vəzifədə qalır, motivasiya mexanizmi yoxdur. Dördüncüsü, son illərdə tətbiq edilən sertifikasiya imtahanları müəyyən qədər keyfiyyətin artırılmasına xidmət etsə də, hazırlığı zəif olan yüzlərlə müəllimi sistemdən kənarlaşdırıb. Bu da ümumi balansı daha da zəiflədib.
Müsbət tərəfi odur ki, sertifikasiya mexanizmi müəyyən dərəcədə keyfiyyətli müəllimlərin seçilməsinə şərait yaradır. Lakin mənfi tərəfi daha böyükdür: zəif maaş fonunda yüzlərlə müəllimin işdən uzaqlaşdırılması yeni kadrların axını ilə əvəzlənmir. Universitetlərin pedaqoji fakültələrinə maraq da azalır. Gənclər hüquq, iqtisadiyyat, informasiya texnologiyaları kimi daha gəlirli sahələrə üz tutur. Beləliklə, ölkə yaxın illərdə ciddi müəllim çatışmazlığı ilə üz-üzə qala bilər”.
Ekspertin sözlərinə görə, inkişaf etmiş ölkələrdə müəllimlərin sayının azalmasının qarşısını almaq üçün dövlətlər ciddi proqramlar həyata keçirir:
“Məsələn, Estoniyada müəllimlərin maaşı ölkə üzrə orta əməkhaqqının 120 faizi səviyyəsində müəyyən edilib, Finlandiyada müəllimlər sosial status baxımından ən yüksək peşələrdən biri sayılır. Cənubi Koreyada müəllim hazırlığı xüsusi dövlət proqramları ilə dəstəklənir və müəllim peşəsi ən nüfuzlu ixtisaslar sırasında göstərilir. Azərbaycanda isə əksinə, müəllimlər ən zəif sosial qruplardan birinə çevrilib. Bu, həm gənclərin müəllimlik peşəsinə marağını azaldır, həm də mövcud müəllimlərin sistemdə qalmasını çətinləşdirir.
Müqayisə edəndə görünür ki, bizdə vəziyyət tədricən böhrana çevrilir. Bir tərəfdən şagirdlərin sayı artır, digər tərəfdən müəllimlərin sayı azalır. Bu, dərslərin keyfiyyətinə birbaşa təsir edir. Siniflərdə sıxlıq artır, müəllimlərin fərdi yanaşma imkanı azalır, nəticədə öyrənmə keyfiyyəti zəifləyir. Bütün bunlar isə gələcəkdə insan kapitalının zəifləməsi, ölkənin iqtisadi inkişaf potensialının azalması deməkdir”.
Cavidan Mirzəzadə
Demokrat.az