Ölü canlara tələb: dövlətin ölülərin əmanətlərinə də ehtiyacı var

Qoqolun Çiçikovu ölü ruhları axtarırdı: müasir bürokratiya artıq ruhları deyil, onların geridə qoyduğu maliyyə izlərini axtarır

Nikolay Vasilyeviç Qoqolun gələcəyi görmək üçün inanılmaz bir qabiliyyəti var idi. "Ölü Canlar"ı yazanda, təxminən iki əsr sonra ədəbi satirasının belə unikal davamını alacağını çətinliklə təsəvvür edə bilərdi. Düzdür, Çiçikovun bir problemi var idi: o, öz mənfəəti üçün mərhum kəndlilərin ruhlarını satın alırdı. Müasir Rusiyada görünür, süjeti bir qədər dəqiqləşdirmək qərarına gəliblər: indi dövlət özü mərhum vətəndaşların əmlakını axtaracaq. Əgər mərhumun bank hesabında pul qalıbsa, məlum olur ki, ölümdən sonra belə, bu, olduqca dəyərli ola bilər.

Vladimir Putin tələb olunmayan və ya hüquqi dildə desək, özgəninkiləşdirilmiş əmlakın dövlətə verilməsi prosedurunu müəyyən edən fərman imzalayıb. Bu, rubl və xarici valyuta əmanətlərinə, eləcə də bank hesablarında və əmanətlərindəki qiymətli metallara aiddir. Əgər sahibinin ölümündən beş ildən çox vaxt keçibsə və heç bir vəsiyyətnamə prosesi açılmayıbsa, bu cür aktivlər dövlətə verilə bilər. Görünür, bu, varissiz qalan əmlakın taleyini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuş hüquqi prosedurdur. Lakin strukturun özü qaçılmaz olaraq sual doğurur: niyə böyük dövlət statusu iddiasında olan bir ölkədə əmanətlərinin hara getdiyini heç vaxt soruşa bilməyəcək insanların bank balanslarına bu qədər diqqətlə nəzarət edilir?

Mexanizm əmlakı sahibsiz elan edilmiş vəfat etmiş vətəndaşların xüsusi siyahısının yaradılmasını nəzərdə tutur. Buraya yalnız soyadı, adı və atasının adı, doğum və ölüm tarixləri deyil, həm də vergi ödəyicisinin identifikasiya nömrəsi (VÖEN), bank hesabları, əmanətləri və pulun saxlanıldığı maliyyə qurumları haqqında məlumatlar daxil ediləcək. “Rosimuşçestvo”ya bu siyahını vergi xidməti, notariuslar, məhkəmə icraçıları və banklardan alınan məlumatlar əsasında tərtib etmək tapşırılıb. Bu, demək olar ki, detektiv əməliyyatı kimidir: dövlət qurumları kimin öldüyünü, nə qoyub getdiyini və onların həyatının sonuncu maddi vəsaitinin hansı bankda saxlandığını müəyyən etmək üçün qüvvələrini birləşdirəcəklər.

Bu arada, hüquqi anlayışları emosional qiymətləndirmələrlə əvəz etməmək vacibdir. Özgəninkiləşdirilmiş əmlak, dövlətin müsadirə etmək istədiyi mərhumun sadəcə əmlakı deyil. Rusiya qanunvericiliyi, varislər olmadığı, heç kimin miras almaq hüququ olmadığı və ya miras müəyyən edilmiş qaydada qəbul edilmədiyi təqdirdə bu əmlakın dövlətə verilməsini nəzərdə tutur. Açıq vərəsəlik işinin sadəcə olmaması, mərhumun qohumlarının olmadığı və ya heç kimin onların aktivlərinə iddia edə bilməyəcəyi anlamına gəlmir. Ona görə də, halların müəyyən edilməsi, potensial varislərə məlumat verilməsi və pozulmuş hüquqların bərpası proseduru fundamental əhəmiyyət kəsb edir.

Lakin vəziyyətin ironiyası başqa yerdədir. Bəzən sağ qalan insanları sertifikatlar, ərizələr, növbələr və təsdiqlər kimi uzun bir prosesə dözməyə məcbur edən dövlət maşınına indi mərhumun pulunu tapmaq üçün xüsusi bir mexanizm verilir. Bank hesabları, ölüm tarixləri, vergi identifikasiya nömrələri, müxtəlif qurumlardan məlumatlar - bütün bunlar vahid bir sistemdə toplanmalıdır. Bütün ömrünü pis bir gün üçün pul yığmağa sərf edən biri üçün mənzərə demək olar ki, fəlsəfi hala gəlir: pis bir gün gəldi, amma əmanətlər öz inzibati həyatını yaşamağa davam edir.

Bu, xüsusilə milli böyüklük, tarixi missiya, geosiyasi rəqabət və iqtisadi qüdrət haqqında tanış ritorika fonunda diqqəti cəlb edir. Geniş təbii sərvətlərə, nəhəng əraziyə və qlobal liderliyə can atan bir ölkə mərhum vətəndaşlarının hesablarında qalan vəsaitləri belə görməzdən gələ bilmir. Bəşəriyyətin taleyini müzakirə edə bilən böyük bir güc, eyni zamanda, bütün həyatını mənzil təmiri, tibbi müalicə və ya uşaq dəstəyi üçün saxlamış ola biləcək bir insanın mirasını araşdırır. Bu ziddiyyət əsl tragikomediyadır.

Əlbəttə ki, etiraz etmək olar: dövlət qayda-qanunu bərpa etməlidir və tələb olunmayan aktivlər bank sistemində qeyri-müəyyən müddətə qalmamalıdır. Bu, ağlabatan bir arqumentdir. Lakin qayda-qanun artıq öz maraqlarını qoruya bilməyənlərin hesabına xəzinəni doldurmağın əlverişli bir yoluna çevrilməməlidir. Beş il xeyli müddətdir, lakin qohumlar xaricdə yaşaya, mərhumun hesablarından xəbərsiz ola, sənədləri gec ala və ya mirası vaxtında rəsmiləşdirməyə mane olan hallarla qarşılaşa bilərlər. Buna görə də, burada ədalətin əsas meyarı vəsaitlərin dövlətə köçürülməsinin sürəti deyil, potensial varislər üçün qorunmanın etibarlılığıdır.

Başqa bir sual var: bu siyahı nə dərəcədə şəffaf olacaq və ölüm, hesablar və varislər haqqında məlumatların doğruluğunu kim yoxlaya biləcək? Axı söhbət şəxsi məlumatlardan və maliyyə məlumatlarından gedir. Tək bir səhv hüquqi proseduru uzun sürən mübahisəyə, qohumlar üçün isə dünən ailə üzvünə məxsus olan pula olan hüquqlarını sübut etmək cəhdinə çevrilə bilər. Qanuni varis ortaya çıxdığı təqdirdə dövlət bildiriş, apelyasiya və əmlakın qaytarılması üçün aydın bir mexanizm təmin etməlidir.

Bu hekayənin psixoloji tərəfi də xüsusi diqqətçəkəndir. İnsanlar bank əmanətlərini şəxsi mülk, zəhmətin və illərlə yığılan pulların nəticəsi hesab etməyə öyrəşiblər. Onlar pulu dövlət qurumlarının sahibinin ölümündən sonra bir gün onu kəşf etməsi üçün deyil, övladlarının, nəvələrinin və digər yaxınlarının gələcəyini təmin etmək üçün ayırırlar. Ona görə də, bu cür qərarlar qaçılmaz olaraq orta statistik insanın əmanətlərinin nə dərəcədə təhlükəsiz şəkildə qorunub saxlanıldığı və vaxtında sənədləşdirilməməsinin başqalarının pullarına inzibati nəzarətə gətirib çıxarıb-çıxarmayacağı ilə bağlı suallar doğurur.

Bu hekayədə başqa bir, demək olar ki, Qoqol üslubunda bir detal var. Vəfat etmiş vətəndaş artıq banka gedib ərizə yaza, pasport təqdim edə və əmanətlərini kimə qoymaq istədiyini izah edə bilməz. Sənədlər, varislər və qanun onların adından danışmalıdır. Lakin varislər öz hüquqlarını müdafiə edə bilməsələr, dövlət sistemi əmlakı xüsusi siyahıya daxil etmək imkanına malikdir. Bu, bir növ bürokratik yarışa çevrilir: qohumlar pulun ailəyə məxsus olduğunu sübut etməli və dövlət onun tələb olunmamış qaldığını sübut etməlidir. Və qəribədir ki, bu yarışda artıq iştirakçılardan biri start götürə bilmir.

Burada əsas sual dövlətin həqiqətən sahibsiz əmlaka sərəncam vermək hüququna malik olub-olmaması deyil. Belə bir hüquq bir çox hüquq sistemində mövcuddur. Sual həqiqətən varisləri olmayan əmlakı qohumlarının sadəcə öyrənməyə və ya lazımi sənədləri doldurmağa vaxtı olmayan aktivlərdən nə dərəcədə diqqətlə ayırd edəcəyidir. Axı məhkəmə prosesi qanunun aliliyini qorumalı, vətəndaşın ölümündən sonra belə dövlət büdcəsi üçün potensial gəlir mənbəyi olaraq qaldığı təəssüratını yaratmamalıdır.

Qoqolun Çiçikovu ölü ruhları axtarırdı, çünki onları pul qazanmağın bir yolu kimi görürdü. Müasir bürokratiya artıq ruhları deyil, onların geridə qoyduğu maliyyə izlərini axtarır. Əlbəttə ki, fərq əhəmiyyətlidir: Qoqolun əsəri sosial əxlaq haqqında satira idi, halbuki bu gün çox real nəticələrə səbəb olan hüquqi mexanizm var. Lakin ədəbi assosiasiya hələ də cəlbedicidir. Yeganə sual, dirilərin qənaət etməyə məcbur olduğu bir ölkədə ölülərin də pullarını rahat buraxa bilməyəcəyidir?