Özbəkistanın xarici borcu 68 milyard dolları ötüb

İl ərzində Özbəkistanın xarici borcu təxminən 15 milyard dollar artaraq rekord həddə - 68,4 milyard dollara çatıb. Korporativ borcu 8,7 milyard dollar, dövlət borcu isə 6,2 milyard dollar artıb. Birinci rübdə borc üzrə faiz ödənişlərinin ümumi məbləği 881 milyon dollar təşkil edib.
Özbəkistanın ümumi xarici borcu 2025-ci il aprelin 1-nə birinci rübdə 4,3 milyard dollar artaraq 68,4 milyard dollar (+6,7%) təşkil edib. Bu barədə Mərkəzi Bankın yanvar-mart ayları üzrə ölkənin tədiyə balansı, beynəlxalq investisiya mövqeyi və xarici borcuna dair hesabatında deyilir.

Xarici borc dövlət və özəl borcdan ibarətdir. Qeyd etmək lazımdır ki, “özəl” sektor əsasən dövlət payına malik şirkətlər və banklar tərəfindən təmsil olunur (dövlət bank sektorunun təqribən 64%-nə sahibdir, həmçinin Uzauto Motors və Uzbekneftegaz, NBU, Uzpromstroibank-da əvvəlki illərdə milyardlarla dollar dəyərində borc qiymətli kağızları yerləşdirmiş və ya səhmlərinə malikdir).

Dövlət borcu üç ayda 1,9 milyard, korporativ (özəl) borcu isə 2,4 milyard dollar artıb.

2024-cü ilin birinci rübü ilə müqayisədə, yəni son bir ildə xarici borc 14,9 milyard dollar artıb. Korporativ (özəl) borcu 8,7 milyard artaraq 32,6 milyard dollara, dövlətin xarici borcu isə 6,2 milyard artaraq 35,8 milyard dollara çatıb.

Borca görə faiz
Bu ilin birinci rübündə ümumi xarici borc üzrə faiz ödənişlərinin ümumi məbləği 881 milyon dollar təşkil edib ki, bu da 2024-cü ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 12,4% və ya 98 milyon dollar çoxdur. 2024-cü ilin dördüncü rübü ilə müqayisədə ödənişlər 25,3 milyon dollar artıb.

Bu məbləğdən portfel investisiyaları (avrobondlar) üzrə faiz ödənişləri 174 milyon dollar təşkil edib ki, bu da ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə (+89,3 milyon dollar) iki dəfə çoxdur. Digər investisiyalar üzrə ödənişlər 2024-cü ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 8,2 milyon dollar artaraq 707 milyon dollar təşkil edib.

Ümumi xarici borcun orta illik dərəcəsi 2024-cü ilin birinci rübündəki 5,9%-dən 5,2%-ə enib.

Bu azalma inkişaf etmiş ölkələrdə faiz dərəcələrinin ümumi azalması ilə izah oluna bilər. Xüsusilə, SOFR dərəcəsi (təminatlı overnayt maliyyələşdirmə dərəcəsi) 2024-cü il aprelin 1-də olan 5,34%-dən bu ilin eyni tarixində 4,37%-ə düşüb.

"Lakin davam edən qeyri-müəyyənlik şəraitində faiz dərəcələrinin gözlənildiyindən uzun müddət yüksək qalması və sonradan azalmağa başlaması ehtimalı var. Bu da öz növbəsində cari borclar üzrə faiz ödənişlərinin yaxın gələcəkdə gözləniləndən daha sürətlə artmasına səbəb ola bilər", - iqtisadçı ekspert Mirkomil Xolboyev yazır.

Xatırladaq ki, bütün 2024-cü il üçün Özbəkistanın ümumi xarici borcu 10,8 milyard dollar artıb - bu, bu statistikanın dərc olunmağa başladığı 2013-cü ildən bəri ən yüksək göstəricidir. Bundan əvvəl kəskin sıçrayışlar 2020-ci ildə (pandemiya fonunda +9,2 milyard dollar) və 2023-cü ildə (+9,8 milyard dollar) baş verib.

Son illərdə dövlət borcunun artımında müəyyən ləngimə müşahidə olunsa da, korporativ sektorda kəskin artım müşahidə olunur.

Maliyyəçi Otabek Bakirov qeyd edib ki, Özbəkistanın timsalında korporativ xarici borclar əsasən səmərəsiz dövlət şirkətləri və banklar tərəfindən formalaşır və bu, çox sürətlə artır.

"Yığılmış xarici borclar hesabına maliyyələşdirilən layihələrin effektivliyi və ödənilməsi ilə bağlı bir çox suallar yaranır - onlar gələcəkdə borclara xidmət etmək üçün kifayət qədər pul vəsaitləri axını yarada biləcəklərmi" deyə o yazıb.

Onun fikrincə, borcların səmərəsiz istifadəsi - istər büdcənin inkişafı, istərsə də "mənfəətsiz və şişirdilmiş layihələr" vasitəsilə - "vətəndaşların pul kisəsinə birbaşa təsir edir".

“Artan dövlət borcu vergilərin artması, korporativ borcların yığılması isə daha yüksək tariflərlə nəticələnir və bütün bunlar son nəticədə özbəklərin çiyninə düşür”, - ekspert bildirib.

İyunun əvvəlində baş nazirin müavini, iqtisadiyyat və maliyyə naziri Cəmşid Kuçkarov qeyd edib ki, iqtisadi artım investisiya tələb edir və xərclərin bir hissəsi xarici borc hesabına ödənilir. Onun sözlərinə görə, borc orta səviyyədə qalıb və infrastrukturun, sosial və digər sahələrin inkişafına yönəlib. "Bunda utanc verici və ya problemli bir şey yoxdur" dedi.

“Qazeta” İqtisadiyyat və Maliyyə Nazirliyinin sonuncu dəfə 2022-ci ilin sonunda dövlət borcuna dair şərhini dərc etdiyinə diqqət çəkib, burada kreditin cəlb edilməsi ilə bağlı müqavilələrin siyahısı, kreditin məbləği və dərəcəsi, kreditor, layihənin adı, ödəmə müddəti və cavabdeh nazirlik göstərilib. O vaxtdan bəri belə ətraflı şərhlər dərc edilmir.

“Dövlət borcu haqqında” qanuna əsasən, dövlət orqanları, büdcə təşkilatları, Qaraqalpaqıstan Nazirlər Şurası, rayon və Daşkənd şəhəri, rayon və şəhər hakimiyyətləri və digər şirkətlər maliyyələşdirilən layihələr haqqında rübdə bir dəfə öz internet saytlarında məlumat dərc etməlidirlər.

Əziz Mustafa