Icma.az
close
up
RU
QARAÇAY SÜRGÜNÜ Qafqazın unudulmayan yarası

QARAÇAY SÜRGÜNÜ Qafqazın unudulmayan yarası

Azpolitika.az portalından verilən məlumata əsasən, Icma.az bildirir.

Bu gün - 2 noyabrda Şimali Qafqaz xalqlarının yaddaşına əbədi həkk olunan bir faciənin ildönümüdür. 1943-cü il noyabrın 2–5-də Qaraçay xalqı bütövlükdə öz doğma torpaqlarından qoparıldı. Sovet diktatoru İosif Stalinin imzaladığı gizli qərarla 70 minə yaxın qaraçaylı “xalq düşməni” damğası ilə Orta Asiyanın səhralarına və dağlarına sürgün edildi.

Bu deportasiya təkcə bir etnik qrupun deyil, bütövlükdə Qafqaz xalqlarının azad ruhunun sındırılması, qədim bir mədəniyyətin zorla köçürülməsi, yaddaşın və torpaq sevgisinin cəzalandırılması idi.

NKVD qüvvələri 1943-cü ilin soyuq noyabr günlərində Qaraçay kəndlərinə qəfil basqın etdi. Əhalidən beş-altı saat içində evlərini tərk etmələri tələb olundu. Uşaqlar, qadınlar, qocalar, yaralı döyüşçülər, hamı yük vaqonlarına dolduruldu. Yüzlərlə kilometr məsafəni keçən bu “ölüm qatarları” Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanın ən ucqar bölgələrinə doğru hərəkət etdi.

Səfər zamanı minlərlə insan aclıqdan, susuzluqdan, donvurmadan və xəstəlikdən dünyasını dəyişdi. Tarixçilərin hesablamalarına görə, deportasiya olunan qaraçaylıların təxminən 30 faizi Orta Asiyaya çatmadan həyatını itirdi.

Sovet rejimi üçün bu, sadəcə “statistik əməliyyat” idi. Amma Qaraçay xalqı üçün bu, bir sivilizasiyanın parçalanması, dağ ruhunun əsarətə alınması idi.

Rəsmi bəhanə “almanlarla əməkdaşlıq” idi. Amma arxiv sənədləri sübut edir ki, Qaraçay xalqı nə Almaniya ilə əməkdaşlıq etmişdi, nə də sovet ordusuna qarşı çıxmışdı. Əsl məqsəd Qafqaz xalqlarının azadlıq duyğusunu qırmaq, onların etnik-siyasi birliyini parçalamaq idi.

Stalin və Beriya başda olmaqla Sovet rəhbərliyi türk və müsəlman xalqlarını potensial təhlükə kimi görürdü. Onların gözündə Qafqaz “imperiyanın yumuşaq qarnı” idi-hər an milli oyanış başlaya bilərdi.

Qaraçaylılar Qazaxıstanın Karaganda, Cambul, Almatı vilayətlərinə, Qırğızıstanın Talas və Oş bölgələrinə səpələndilər. Onlara dağ iqlimindən uzaq, səhralıq ərazilərdə yaşamaq məcburiyyəti qoyuldu.

Məktəblərdə ana dilində tədris qadağan olundu, pasport almaq üçün xüsusi icazə tələb edilirdi, kəndlərdən çıxmaq isə cinayət sayılırdı.

Amma bütün bu məhrumiyyətlərə baxmayaraq, Qaraçay xalqı milli kimliyini itirmədi. Onlar öz adət-ənənələrini gizli şəkildə qorudular, xalq mahnılarını, dastanlarını söyləyərək uşaqlarına “biz dağların xalqıyıq” deyə xatırladırdılar.

Yalnız Stalinin ölümündən və 1956-cı ildə Nikita Xruşşovun “şəxsiyyətə pərəstişin ifşası” siyasətindən sonra bu xalqın günəşi yenidən doğdu. 1957-ci ildə Qaraçay Muxtar Vilayəti bərpa olundu, sürgün qurbanlarının bir hissəsinə vətənə qayıtmaq icazəsi verildi. Lakin bu dönüş də asan olmadı: dağ kəndləri dağıdılmış, evlər talan edilmiş, yerli hakimiyyət strukturları isə ruslaşdırılmışdı. Qaraçay xalqı hər şeyi sıfırdan qurmalı oldu.

Qaraçayların taleyi tək deyildi. 1943–1944-cü illərdə çeçenlər, inquşlar, balkarlar, qalmıqlar, Krım tatarları, Ahıska türkləri, qroznililər və Azərbaycan türkləri də eyni aqibəti yaşadılar.

Ahıska türkləri 1944-cü ilin noyabrında bir gecədə Gürcüstanın cənubundakı doğma torpaqlarından çıxarıldılar. 100 mindən çox ahıskalı Orta Asiyaya sürgün edildi. Onların bir çoxu hələ də vətənlərinə dönə bilməyib.

Azərbaycan türkləri də müxtəlif dövrlərdə, xüsusilə 1930-cu illərin kollektivləşmə və 1948–1953-cü illərin “Cənubi sərhədlərin təmizlənməsi” əməliyyatları zamanı-kütləvi şəkildə Orta Asiyaya və Sibirə köçürüldü. Naxçıvandan, Zəngəzurdan, Qazaxdan, Laçından minlərlə ailə “sərhəd təhlükəsizliyi” bəhanəsi ilə öz yurdlarından didərgin salındı.

Bu, təkcə bir ideologiyanın zorakılığı deyildi-bu, Sovet imperiyasının xalqları kimliksizləşdirmə planının tərkib hissəsi idi.

Qaraçay sürgünü bir daha göstərdi ki, imperiyalar xalqın iradəsini zorla sındıra bilmir. Onlar yalnız torpağı ələ keçirə bilər, amma yaddaşı, dili, ruhu əsir saxlamaq mümkün deyil.

Bu gün Qaraçay xalqı yenidən öz dağlarının ətəyində, öz adını, dilini, tarixini yaşadır. Onlar üçün hər 2 noyabr təkcə bir matəm deyil, həm də dönüşün, dirənişin, milli kimliyin qələbə günüdür.

Sovet imperiyasının deportasiya siyasəti milyonlarla insanın taleyini alt-üst etdi. Hər bir qatar vaqonu bir xalqın göz yaşını, hər bir səhralıq məskəni bir millətin məzarını gizlətdi.

Amma bütün bu zülmün içində bir həqiqət də qalıcı oldu: Türk xalqları, Qafqaz xalqları öz yurd sevgisini, azadlıq arzusunu heç vaxt itirmədilər.

Tarix bağışlasa da, yaddaş heç vaxt unutmaz. Qaraçay, Ahıska və Krım hamısı bir millətin yaddaş kitabəsində eyni ağrı ilə yazılıb.

Samir Əsədli

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:175
embedMənbə:https://azpolitika.info
archiveBu xəbər 02 Noyabr 2025 11:34 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Ozan Güven “Aşk ı Memnu”nun “Behlül”ü ola bilərmiş

16 Noyabr 2026 02:02see300

İngiltərə İspaniyanı məğlub edərək qrup lideri OLDU

16 Noyabr 2026 01:51see292

Futbol turniri valideynlərin davranışına görə dayandırıldı

16 Noyabr 2026 01:15see256

Dislipidemiyanın aktual məsələləri: Qərar qəbuletmə vaxtı mövzusunda Elmi praktiki simpozium həyata keçiriləcək

16 Noyabr 2026 12:04see244

İtaliyadan Ukraynaya yeni hərbi dəstək: İki peykin radar məlumatları veriləcək

15 Noyabr 2026 22:01see242

Onkoloji xəstəliklərin müalicəsi sığorta ilə ödənilməlidir Deputatdan TƏKLİF

16 Noyabr 2026 16:37see241

Belçikadan möhtəşəm geridönüş: İtaliya darmadağın edildi

16 Noyabr 2026 01:56see238

Braziliya futbolunun əfsanəsi 11 il sonra futbola qayıtdı...

16 Noyabr 2026 00:05see229

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see225

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see223

Uşaqlarınızı bu əşyadan qoruyun Azərbaycanlı həkim (VİDEO

16 Noyabr 2026 12:36see219

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see201

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see201

Dövlət bu xəstələrin də müalicə pulunu ödəyəcək?

16 Noyabr 2026 15:49see199

Küləkli havada uşaqlarda qulaq ağrısı və qulaq iltihabı riski artırmı?

16 Noyabr 2026 14:44see198

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see194

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see192

Bu ilin büdcəsində niyə profisit yaranıb?

16 Noyabr 2026 17:35see190

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see182

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see178
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri