Icma.az
close
up
RU
QARAÇAY SÜRGÜNÜ Qafqazın unudulmayan yarası

QARAÇAY SÜRGÜNÜ Qafqazın unudulmayan yarası

Azpolitika.az portalından verilən məlumata əsasən, Icma.az bildirir.

Bu gün - 2 noyabrda Şimali Qafqaz xalqlarının yaddaşına əbədi həkk olunan bir faciənin ildönümüdür. 1943-cü il noyabrın 2–5-də Qaraçay xalqı bütövlükdə öz doğma torpaqlarından qoparıldı. Sovet diktatoru İosif Stalinin imzaladığı gizli qərarla 70 minə yaxın qaraçaylı “xalq düşməni” damğası ilə Orta Asiyanın səhralarına və dağlarına sürgün edildi.

Bu deportasiya təkcə bir etnik qrupun deyil, bütövlükdə Qafqaz xalqlarının azad ruhunun sındırılması, qədim bir mədəniyyətin zorla köçürülməsi, yaddaşın və torpaq sevgisinin cəzalandırılması idi.

NKVD qüvvələri 1943-cü ilin soyuq noyabr günlərində Qaraçay kəndlərinə qəfil basqın etdi. Əhalidən beş-altı saat içində evlərini tərk etmələri tələb olundu. Uşaqlar, qadınlar, qocalar, yaralı döyüşçülər, hamı yük vaqonlarına dolduruldu. Yüzlərlə kilometr məsafəni keçən bu “ölüm qatarları” Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanın ən ucqar bölgələrinə doğru hərəkət etdi.

Səfər zamanı minlərlə insan aclıqdan, susuzluqdan, donvurmadan və xəstəlikdən dünyasını dəyişdi. Tarixçilərin hesablamalarına görə, deportasiya olunan qaraçaylıların təxminən 30 faizi Orta Asiyaya çatmadan həyatını itirdi.

Sovet rejimi üçün bu, sadəcə “statistik əməliyyat” idi. Amma Qaraçay xalqı üçün bu, bir sivilizasiyanın parçalanması, dağ ruhunun əsarətə alınması idi.

Rəsmi bəhanə “almanlarla əməkdaşlıq” idi. Amma arxiv sənədləri sübut edir ki, Qaraçay xalqı nə Almaniya ilə əməkdaşlıq etmişdi, nə də sovet ordusuna qarşı çıxmışdı. Əsl məqsəd Qafqaz xalqlarının azadlıq duyğusunu qırmaq, onların etnik-siyasi birliyini parçalamaq idi.

Stalin və Beriya başda olmaqla Sovet rəhbərliyi türk və müsəlman xalqlarını potensial təhlükə kimi görürdü. Onların gözündə Qafqaz “imperiyanın yumuşaq qarnı” idi-hər an milli oyanış başlaya bilərdi.

Qaraçaylılar Qazaxıstanın Karaganda, Cambul, Almatı vilayətlərinə, Qırğızıstanın Talas və Oş bölgələrinə səpələndilər. Onlara dağ iqlimindən uzaq, səhralıq ərazilərdə yaşamaq məcburiyyəti qoyuldu.

Məktəblərdə ana dilində tədris qadağan olundu, pasport almaq üçün xüsusi icazə tələb edilirdi, kəndlərdən çıxmaq isə cinayət sayılırdı.

Amma bütün bu məhrumiyyətlərə baxmayaraq, Qaraçay xalqı milli kimliyini itirmədi. Onlar öz adət-ənənələrini gizli şəkildə qorudular, xalq mahnılarını, dastanlarını söyləyərək uşaqlarına “biz dağların xalqıyıq” deyə xatırladırdılar.

Yalnız Stalinin ölümündən və 1956-cı ildə Nikita Xruşşovun “şəxsiyyətə pərəstişin ifşası” siyasətindən sonra bu xalqın günəşi yenidən doğdu. 1957-ci ildə Qaraçay Muxtar Vilayəti bərpa olundu, sürgün qurbanlarının bir hissəsinə vətənə qayıtmaq icazəsi verildi. Lakin bu dönüş də asan olmadı: dağ kəndləri dağıdılmış, evlər talan edilmiş, yerli hakimiyyət strukturları isə ruslaşdırılmışdı. Qaraçay xalqı hər şeyi sıfırdan qurmalı oldu.

Qaraçayların taleyi tək deyildi. 1943–1944-cü illərdə çeçenlər, inquşlar, balkarlar, qalmıqlar, Krım tatarları, Ahıska türkləri, qroznililər və Azərbaycan türkləri də eyni aqibəti yaşadılar.

Ahıska türkləri 1944-cü ilin noyabrında bir gecədə Gürcüstanın cənubundakı doğma torpaqlarından çıxarıldılar. 100 mindən çox ahıskalı Orta Asiyaya sürgün edildi. Onların bir çoxu hələ də vətənlərinə dönə bilməyib.

Azərbaycan türkləri də müxtəlif dövrlərdə, xüsusilə 1930-cu illərin kollektivləşmə və 1948–1953-cü illərin “Cənubi sərhədlərin təmizlənməsi” əməliyyatları zamanı-kütləvi şəkildə Orta Asiyaya və Sibirə köçürüldü. Naxçıvandan, Zəngəzurdan, Qazaxdan, Laçından minlərlə ailə “sərhəd təhlükəsizliyi” bəhanəsi ilə öz yurdlarından didərgin salındı.

Bu, təkcə bir ideologiyanın zorakılığı deyildi-bu, Sovet imperiyasının xalqları kimliksizləşdirmə planının tərkib hissəsi idi.

Qaraçay sürgünü bir daha göstərdi ki, imperiyalar xalqın iradəsini zorla sındıra bilmir. Onlar yalnız torpağı ələ keçirə bilər, amma yaddaşı, dili, ruhu əsir saxlamaq mümkün deyil.

Bu gün Qaraçay xalqı yenidən öz dağlarının ətəyində, öz adını, dilini, tarixini yaşadır. Onlar üçün hər 2 noyabr təkcə bir matəm deyil, həm də dönüşün, dirənişin, milli kimliyin qələbə günüdür.

Sovet imperiyasının deportasiya siyasəti milyonlarla insanın taleyini alt-üst etdi. Hər bir qatar vaqonu bir xalqın göz yaşını, hər bir səhralıq məskəni bir millətin məzarını gizlətdi.

Amma bütün bu zülmün içində bir həqiqət də qalıcı oldu: Türk xalqları, Qafqaz xalqları öz yurd sevgisini, azadlıq arzusunu heç vaxt itirmədilər.

Tarix bağışlasa da, yaddaş heç vaxt unutmaz. Qaraçay, Ahıska və Krım hamısı bir millətin yaddaş kitabəsində eyni ağrı ilə yazılıb.

Samir Əsədli

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:183
embedMənbə:https://azpolitika.info
archiveBu xəbər 02 Noyabr 2025 11:34 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see414

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see322

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see305

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see293

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see281

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see275

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see271

Cəmi 1 saata 3 növ xərçəngi aşkar edən metod

18 Noyabr 2026 19:49see261

Hansı qan analizi Alsheymeri 10 il öncədən xəbər verir?

18 Noyabr 2026 16:56see243

Azərbaycanda qızıl 15 faizə qədər ucuzlaşa bilər

18 Noyabr 2026 21:21see241

Bakının 27 istiqamətində tıxac VAR Foto

18 Noyabr 2026 19:16see235

Tarixi körpüdən strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan və Vyetnamı iqtisadi uğura aparan ortaq yollar

18 Noyabr 2026 21:07see235

Könül Xasıyevanı pub da görəndə dəhşətə gəldim” Məşhur bloqer VİDEO

18 Noyabr 2026 17:22see235

Altı vəkil Kollegiyadan xaric olunub, 27 si cərimələnib

18 Noyabr 2026 20:00see234

Bu qədər “xiyar” bir arada Yeni dünya rekordu+Fotolar

19 Noyabr 2026 00:23see229

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see222

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see222

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see214

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see187

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see183
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri