Qatillər nə edəcəyini deyir, biz eşitmirik

Ötən həftə Türkiyənin Şanlıurfa və daha sonra Kahramanmaraş vilayətlərində məktəblərə silahlı hücumlar edən iki yeniyetmə, biri 19, digəri isə 14 yaşında idi. Hadisələrdə hər ikisi həyatını itirdi. Törətdikləri cinayət zamanı onların zehni vəziyyəti necə idi? Onları bu vəhşiliyə sövq edən amillər hansılardır?

Hürriyet.com.tr yazır ki, amerikalı tədqiqatçı və psixoloq Peter Langman bu hücumçuları üç psixoloji tipə ayırır: psixopatlar, psixotik şəxslər və travma keçirənlər. İstanbul Universitetinin professoru Veysel Bozkurt Langmanın bir müəllim kimi tədqiqatını təhlil edərək bildirib: "Məktəbə hücum edənin tək bir profili, tək bir səbəbi və ya tək bir hücum növü yoxdur. Lakin bu cür hücumları həyata keçirənlərin ortaq bir cəhəti var: onlar adətən əvvəlcədən müəyyən siqnallar verirlər. Başqa sözlə, bu uşaqlar ümumiyyətlə bizə nə edəcəklərini deyirlər. Biz sadəcə onu eşidə bilmirik."

Xüsusilə məktəb hadisələri ilə bağlı araşdırmaları ilə tanınan tədqiqatçı və psixoloq Peter Langman illərdir məktəb qırğınları törədən gənclərin psixoloji profillərini araşdırır və bu hücumların arxasındakı səbəbləri aşkar etməyə çalışır. Bu sahədə çoxsaylı akademik nəşrləri olan Langman məktəblərdə hadisə törədənlərin gündəliklərini, məktublarını və məhkəmə ekspertiza hesabatlarını diqqətlə araşdırır. Səbəblərlə bağlı Langman bildirir: “Yeniyetmə tənha uşaqdır. Onlar zorakılıq ehtiva edən video oyunlar oynayırlar. Onlara zorakılıq edilir. Bir gün artıq dözə bilmirlər və onlara əzab verənləri güllələyirlər. Amma bu hekayə həm natamam, həm də çox qeyri-dəqiqdir”.

Sosial sosiologiya üzrə tədqiqat aparan İstanbul Universitetinin İqtisadiyyat Fakültəsinin müəllim heyətinin üzvü, professor Veysel Bozkurt da Peter Langmanın işinə diqqət yetirməyin vacibliyini vurğulayır. Professor Bozkurt Langmanın cinayətkarlar üzərində apardığı tədqiqatları aşağıdakı kimi təhlil etdi: “Lanqman hücum edənləri üç kateqoriyaya bölür. Hər biri fərqli bir daxili aləmin bir anlıq görüntüsüdür. Birincisi, “psixopatlar”, ardınca “psixotiklər” və “travma keçirmiş şəxslər” gəlir. Psixopatiya, psixoz və ya təkcə travma hücumu izah etmir. Lanqman bunu açıq şəkildə bildirir. Bu xüsusiyyətlərə malik insanların böyük əksəriyyəti heç vaxt heç kimi öldürməzdi. Hücum çoxşaxəli bir hadisədir. Daxili struktur və sosial tetikleyiciler vacibdir.

Digər tərəfdən, onları təhrik edən vəziyyətlərin siyahısı olduqca tanışdır. Bunlar akademik uğursuzluq, intizam problemləri, romantik münasibətlərdə uğursuzluq, hüquqi problemlər, həmyaşıd münaqişəsi, yeniyetmə bullinqi kimi sadalana bilər. Lakin, psixopatik, psixotik və ya travma keçirmiş bir zehin adi bir uğursuzluğu kosmik ədalətsizliyə çevirə bilər. Başqalarının öhdəsindən gəldiyi vəziyyətlər bu zehinlərdə fərqli şəkildə əks-səda doğurur. Lanqman həmçinin hücum edənlərin hədəf aldığı profillər haqqında məlumatlar çıxardı. Buna görə, təhlil etdiyi 48 məktəb hücumçusundan biri zorakıları, üçü rəqibləri, yeddisi ailəni, doqquzu qadınları və 18-i məktəblə əlaqəli hadisələri hədəf almışdı. Hücum edənlərin əksəriyyəti onları öyrətməyə çalışan müəllim və məktəb heyətinə zərər verməyə meyllidir. Buna görə də, hücum qisas aktından daha çox məktəb hakimiyyətinə qarşı üsyandır."

Lanqmanın bu hücumların qarşısının alınması ilə bağlı tənqidi tezisi var: cəza hücumun qarşısını almır. Məktəbdən kənarlaşdırma və xaric etmə təhlükəni aradan qaldırmır. Əksinə, bunlar qəzəbi və rədd edilmə hisslərini gücləndirə bilər. Həqiqətən də, bunu Şanlıurfa hücumunda görürük. Bəs bu uşaqlar hücumdan əvvəl hansı əlamətlər verirlər? Məsələn, onlar məktəb xəritəsi çəkmək, hədəf siyahısı yaratmaq, silah əldə etmək və məşq etmək kimi davranışlar nümayiş etdirə bilərlər. Təcavüzkarlar tez-tez kiməsə nə edəcəklərini əvvəlcədən deyirlər. Lakin təcavüzkarı qəzəbləndirmək və hadisədə iştirak etmək qorxusu insanların bu xəbərdarlıq siqnallarını anlamasının qarşısını alır. Digər tərəfdən, insanlar səhv mühakimələr də edə bilərlər. Məsələn, onlar deyə bilərlər: "O, zarafat edirdi, aylardır deyirdi, həqiqətən də edəcəkdisə, deməzdi". Lakin, çox sayda təcavüzkar bizə nə edəcəklərini əvvəlcədən deyir. Amma biz bunu eşitmirik.

Üç tipologiya vacibdir, lakin yeganə izah deyil. Milyonlarla insan bu tipləri nümayiş etdirir, lakin çox az adam qətl törədir. Təcavüzkarlar əslində təcrid olunmuş deyillər. Əksəriyyəti bu barədə əvvəlcədən danışır, niyyətlərini bölüşür və onlara işarə edir. Buna görə də, problem yalnız onunla bağlı deyil. Problem ətraf mühitin siqnalları emal edə bilməməsi, kollektiv inkar və hesabat infrastrukturunun sıradan çıxmasıdır. Bu, fərdi psixologiyanın problemi olduğu qədər kollektiv diqqətin də problemidir. Bir sözlə, Langmanın çərçivəsi bizə bunu deyir: Məktəb aqressiyası çoxşaxəli bir fenomendir. Qarşısının alınması mümkündür, lakin bu, yalnız intizam deyil, həm də diqqət tələb edir.

Peter Langman təcavüzkarların profillərini belə təsvir edir:

Psixopatlar: Onlar həmişə özlərini qurban kimi görürlər, sanki heç nə onların günahı deyil. Tez əsəbiləşirlər və özlərini hər şeyə haqqlı hesab edirlər. Kolumbinə hücum edən Erik Harris bu tipə nümunədir. O, gündəliyinə alman dilində "Ich bin Gott" (Mən Tanrıyam) yazıb. Bu uşaq həmçinin uğurlu olacaq parlaq bir gənc təəssüratı yaratmağı bacarıb. Təəssüratın idarə edilməsi psixopatın imzasıdır. Xaricdə gördüyünüz üz daxildəki üz deyil.

Psixotiklər: Onlar halüsinasiyalar yaşayır, nizamsız şəkildə danışır və davranır və uğurlu həmyaşıdlarına həsəd aparırlar. Bu tipə nümunə 15 yaşında olan Kip Kinkeldir. O, 12 yaşından bəri başında səslər eşidirdi. Beyninə çip yerləşdirildiyini düşünürdü. Valideynlərini öldürdükdən sonra yazdığı sətirlər şokedicidir. "Toxunduğum hər şeyi məhv edirəm. Tanrı niyə bunu mənə etdi?" Harrisin soyuq əzəmətindən fərqli olaraq, Kinkel özündən nifrət edir və kömək diləyir. Amma o, həmçinin kömək ala bilməyəcəyini də bilir.

Travma keçirmiş şəxslər: Dağılmış, xaosa uğramış ailələr, cinsi və ya emosional zorakılığa məruz qalan uşaqlar. Məsələn, Ceffri Vayz Red Leyk Liseyində doqquz nəfəri öldürüb. Anası onu əlinə keçən hər şeylə döyürdü. Vayz bunu "on altı illik yığılmış qəzəb" adlandırır. Bu dil Harrisin tanrıya bənzər xəyallarından və ya Kinkelin psixotik qorxusundan fərqlidir. Burada uzun illər davam edən bir aşınma və yırtılma var.