Qərbi Azərbaycan məktəbləri: Kəsəməndə təhsilin zəngin tarixi və MƏZUNLARI

İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında yerləşən Kəsəmən kəndinin ərazisi və yaranma tarixi III-V əsrlərdən 1387-ci ilə qədər Alban türklərinin yaşayış yeri olmuşdur. 1387-ci ildən 1500-cü ilə qədər isə Qazax mahalının əhalisinin yaylaq və otaraq məskənlərindən biri olub.

Kəndin yaranma tarixi isə XVI əsrdə (1500-cü ildə) Şeşəlilər tayfasının Qazax mahalının Qıraq Kəsəmən kəndindən Göyçə mahalına köçməsi ilə başlayıb. Şeşə Əlinin oğlanları, Emin və Səfər qardaşları, bu ərazinin çox bəyəndikləri üçün burada daimi yaşayış məskəni salmışlar və kəndin himini qoymuşlar.

Kəndin adı ilk gündən 1988-ci ilin dekabrına qədər iki dəfə dəyişdirilmişdir. 1500-cü ildən 1978-ci ilə qədər kənd Kəsəmən adı ilə tanınıb, 1978-ci ildən 1988-ci ilin dekabrına qədər isə Bahar adı verilmişdir. Kəsəmən toponimi, Qazax mahalının Qıraq Kəsəmən kəndinin adı ilə bağlı olub və bu, Kəsəmən tayfasının adını əks etdirir.

Kənd, rayon mərkəzi olan Basarkeçərdən 15 km məsafədə yerləşir. 25 yanvar 1978-ci ildə kəndin adı Bahar, 19 aprel 1991-ci ildən isə Arpunk adlandırılmışdır.

Kəsəməndə təhsil alan Binəqədi rayonu 244 nömrəli tam orta məktəbin direktoru Yəhya Müseyib oğlu Abbasov qeyd edib ki, Kəsəmən kəndindəki məktəb 1942-1943-cü illərdə tikilib.

“Bir il sonra məktəb 8 illik təhsil müəssisəsinə çevrildi. 1966-cı ildə isə kənddə yeni və müasir bir məktəb inşa edilərək istifadəyə verildi. Bu layihə üçün kolxoz sədri böyük əziyyətlər çəkməli olmuşdu, çünki rayon mərkəzi ermənilərin idarəsində idi və qərarlar da onlar tərəfindən verilirdi. Kolxoz sədrinin köməkliyi ilə 2 mərtəbəli müasir məktəb tikilmişdi. Məktəb 1966-cı ildə tikilməyə başlasa da, 1970-ci ilə qədər Ermənistan Nazirlər Sovetinin qərarı olmadan orta məktəb statusu verilə bilməmişdi. Bu qərar 4 ildən sonra, 1970-ci ildə verildi. Kəsəmən kəndinin gəncləri 1969-cu ildə yeni tikilən məktəbə köçərək burada ibtidai siniflərdən başlayıb, 10-cu sinfə qədər təhsil alırdılar. Tikinti prosesi məktəbin istifadəyə verilməsindən əvvəl davam etmişdi.

Ermənilərin bu məsələyə müdaxiləsi də oldu. 1966-cı ildə tikilən məktəbə orta məktəb statusu verilməsi qərarı gecikmiş və bu, kəndin gəncləri üçün əziyyətli bir dövrə səbəb oldu. Kəsəmən sakinləri o vaxt qonşu kəndlərdə təhsil almağa məcbur olmuşdular, bəziləri isə ev tutaraq orada qalırdılar. Qonşu kənddəki məktəb daha əvvəl orta məktəb olmuşdu, buna görə də Kəsəməndən oraya gedənlər olmuşdu. 1970-ci ildən sonra isə ətraf kəndlərdən olan sakinlər 8-ci sinifdən sonra Kəsəmən məktəbinə üz tutmağa başlayıblar.

Bu dövrə aid olan digər məlumatlara görə, o zamanlar kənddə məktəbdə erməni dili də tədris edilirdi və Kəsəmən əhalisinin çoxu erməni dilini yaxşı bilirdi. Məktəbdə çalışan müəllimlərin əksəriyyəti texnikum və orta məktəb məzunları idi”.

Direktor bildirib ki, Kəsəmən kəndi çox mənzərəli bir yerdə yerləşirdi.

“Sıldırım qayalar, hündür təpələr və dağlarda çoxlu bulaqlar vardı. Kənddən bir qədər uzaqlaşdıqda Gədəbəy torpağına çatmaq mümkün idi. Yağış yağanda kəndin içindən iki böyük çay axırdı. Çayın yaxınlığında tikilmiş evlərin sahibləri çəpərlərini möhkəmləndirmişdilər, çünki çay sürətlə axır və evləri su basma təhlükəsi yaradırdı. Sonralar kəndə dağdan bulaq suyu çəkilmiş, kəndin müxtəlif yerlərinə su xətləri və kranlar qoyulmuşdu. Bu sayədə bəzi evlərə də su çəkilmişdi.